Στις 27 Σεπτεμβρίου 2026 οι Ελβετοί καλούνται στις κάλπες για να αποφασίσουν κάτι που φαίνεται παράδοξο για μια χώρα που έχει ταυτιστεί με την ουδετερότητα: αν αυτή θα πρέπει να κατοχυρωθεί με σαφή και δεσμευτικό τρόπο στο Σύνταγμα.
Τι προβλέπει η «Πρωτοβουλία για την Ουδετερότητα»
Η λεγόμενη «Πρωτοβουλία για την Ουδετερότητα» (Neutralitätsinitiative), που προωθείται από κύκλους κοντά στο δεξιό Ελβετικό Λαϊκό Κόμμα (SVP) με πρωτοστάτη τον πρώην βουλευτή και επιχειρηματία Christoph Blocher, ζητά να κατοχυρωθεί συνταγματικά η «διαρκής και ένοπλη ουδετερότητα» της χώρας. Στην πράξη αυτό σημαίνει ρητή απαγόρευση συμμετοχής σε στρατιωτικές συμμαχίες, αλλά κυρίως απαγόρευση συμμετοχής σε μη στρατιωτικά μέτρα καταναγκασμού, όπως οι διεθνείς οικονομικές κυρώσεις, εκτός αν αυτές αποφασιστούν από τον ΟΗΕ.
Η κυβέρνηση και το κοινοβούλιο λένε «όχι»
Το Ομοσπονδιακό Συμβούλιο (η ελβετική κυβέρνηση) και το κοινοβούλιο συστήνουν την απόρριψη της πρωτοβουλίας. Το βασικό τους επιχείρημα είναι ότι μια αυστηρή συνταγματική δέσμευση θα περιόριζε την ευελιξία της εξωτερικής πολιτικής και θα εγκατέλειπε την «αποδεδειγμένη ευελιξία» με την οποία εφαρμόζεται η ουδετερότητα εδώ και δεκαετίες.
Η ουδετερότητα αποτελεί θεμελιώδη αρχή της ελβετικής εξωτερικής πολιτικής, όμως το Σύνταγμα δεν περιέχει σήμερα έναν σαφή και δεσμευτικό ορισμό της. Αυτό ακριβώς επιδιώκει να αλλάξει η πρωτοβουλία, εισάγοντας για πρώτη φορά συγκεκριμένες συνταγματικές διατάξεις για την εφαρμογή της.
Το φόντο: ο πόλεμος στην Ουκρανία αναζωπύρωσε τη συζήτηση
Η συζήτηση για την ελβετική ουδετερότητα πήρε νέα διάσταση μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Η Ελβετία υιοθέτησε διαδοχικά τα περισσότερα πακέτα κυρώσεων της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά της Ρωσίας, δεσμεύοντας περιουσιακά στοιχεία χιλιάδων φυσικών και νομικών προσώπων στη χώρα. Το 2024 φιλοξένησε επίσης στο Bürgenstock διάσκεψη για τη λεγόμενη «ειρηνευτική φόρμουλα» για την Ουκρανία, χωρίς τη συμμετοχή της Ρωσίας — μια κίνηση που οι επικριτές της κυβέρνησης θεωρούν ασύμβατη με τον ρόλο του ουδέτερου διαμεσολαβητή.
Υποστηρικτές της πρωτοβουλίας υποστηρίζουν ότι η χώρα «εγκαταλείπει την ουδετερότητα κομμάτι-κομμάτι», ενώ η κυβέρνηση αντιτείνει ότι η δυνατότητα προσαρμογής είναι αυτή που έχει επιτρέψει στην Ελβετία να διαφυλάξει την ασφάλεια και την ευημερία της επί δεκαετίες.
Τι δείχνουν οι δημοσκοπήσεις
Σύμφωνα με πρόσφατη δημοσκόπηση του ινστιτούτου Leewas για λογαριασμό των Tamedia και 20 Minuten, το 54% των ερωτηθέντων τάσσεται κατά της πρωτοβουλίας, ενώ το 34% τη στηρίζει, γεγονός που δείχνει ότι προς το παρόν η πρόταση δεν φαίνεται να συγκεντρώνει πλειοψηφία.
Η ρωσική αντίδραση
Η πρόταση της ελβετικής κυβέρνησης να απορριφθεί η κατοχύρωση της ουδετερότητας στο Σύνταγμα δεν πέρασε απαρατήρητη στη Μόσχα. Η εκπρόσωπος του ρωσικού Υπουργείου Εξωτερικών, Μαρία Ζαχάροβα, υποστήριξε ότι η στάση αυτή επιβεβαιώνει, κατά τη ρωσική πλευρά, πως η Ελβετία έχει πάψει να είναι ουδέτερη στην πράξη. Η Ζαχάροβα επικαλέστηκε τη Σύμβαση της Χάγης του 1907, σύμφωνα με την οποία ένα ουδέτερο κράτος οφείλει να εφαρμόζει τα ίδια περιοριστικά μέτρα και στις δύο εμπόλεμες πλευρές, υποστηρίζοντας ότι η ελβετική συμμετοχή στις δυτικές κυρώσεις κατά της Ρωσίας είναι ασύμβατη με αυτή την αρχή.
Η ρωσική πλευρά θύμισε επίσης το ιστορικό προηγούμενο της Επιτροπής Bergier, της ανεξάρτητης επιτροπής ιστορικών που συστάθηκε το 1996 από την ελβετική Ομοσπονδιακή Συνέλευση και ολοκλήρωσε το έργο της το 2002. Η επιτροπή επιβεβαίωσε ότι η Ελβετική Εθνική Τράπεζα αγόρασε κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο μεγάλες ποσότητες χρυσού από το ναζιστικό Ράιχσμπανκ, μέρος του οποίου προερχόταν από λεηλασίες και από θύματα του Ολοκαυτώματος, χωρίς οι ελβετικές αρχές να διερευνήσουν επαρκώς την προέλευσή του.
Τι ακολουθεί
Η τελική απόφαση βρίσκεται στα χέρια των Ελβετών πολιτών. Στις 27 Σεπτεμβρίου θα κληθούν να ψηφίσουν, μαζί με μια δεύτερη πρωτοβουλία για τη διατροφική πολιτική της χώρας, σε ένα δημοψήφισμα που δεν αμφισβητεί την ίδια την ουδετερότητα, αλλά τον τρόπο με τον οποίο θα κατοχυρωθεί και θα εφαρμόζεται συνταγματικά, με σαφείς γεωπολιτικές προεκτάσεις καθώς η Ευρώπη παρακολουθεί στενά την έκβασή του.