Υπάρχει μια ιστορία από τη ζωή του Περικλή που σπάνια αναφέρεται στις συνοπτικές βιογραφίες, κι όμως αποκαλύπτει κάτι πολύ πιο ανθρώπινο από τον μαρμάρινο μύθο του «πρώτου πολίτη της Αθήνας»: ο ίδιος ο άνθρωπος έπεσε θύμα ενός νόμου που ο ίδιος είχε θεσπίσει.
Ο νόμος του 451 π.Χ.
Το 451 π.Χ., στο απόγειο της πολιτικής του ισχύος, ο Περικλής προώθησε έναν νόμο περί ιθαγένειας που όριζε ότι μόνο όσοι είχαν και τους δύο γονείς Αθηναίους πολίτες μπορούσαν να θεωρούνται πλήρεις πολίτες της πόλης. Η μομφή του μέτρου ήταν πολιτική: περιόριζε τη δυνατότητα των αριστοκρατικών οικογενειών να συνάπτουν γάμους-συμμαχίες με ισχυρές οικογένειες άλλων πόλεων, αποδυναμώνοντας έτσι πιθανούς αντίπαλους πόλους εξουσίας εντός της αθηναϊκής ελίτ.
Λίγα χρόνια αργότερα, ο Περικλής χώρισε από τη νόμιμη σύζυγό του και άρχισε να συζεί με την Ασπασία, μια πάροικο (μέτοικο) από τη Μίλητο —γυναίκα που ο Σωκράτης περιέγραφε ως μία από τις πιο έξυπνες και πνευματώδεις της εποχής της. Η σχέση προκάλεσε σκάνδαλο, όχι μόνο επειδή δεν παντρεύτηκαν ποτέ επίσημα, αλλά και επειδή ο Περικλής φερόταν στην Ασπασία ως ίση του, κάτι σχεδόν πρωτόγνωρο για τα δεδομένα της εποχής.
Το ειρωνικό: όταν απέκτησαν έναν γιο, τον Περικλή τον Νεότερο, το παιδί δεν μπορούσε εξ ορισμού να αναγνωριστεί ως Αθηναίος πολίτης — εξαιτίας ακριβώς του νόμου που είχε περάσει ο ίδιος του ο πατέρας. Ο Περικλής χρειάστηκε τελικά να ζητήσει ειδική εξαίρεση από την Εκκλησία του Δήμου για να αναγνωριστεί ο γιος του ως πολίτης, αίτημα που έγινε δεκτό μόνο αφότου οι δύο νόμιμοι γιοι του από τον πρώτο του γάμο πέθαναν από την πανούκλα του 429 π.Χ. — ο ίδιος χρόνος που πέθανε κι εκείνος.
«Ο κρεμμυδοκέφαλος»
Μια δεύτερη, εξίσου παραγνωρισμένη λεπτομέρεια αφορά την εμφάνισή του. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, ο Περικλής είχε σχεδόν τέλειο σώμα, με τη μοναδική εξαίρεση του κεφαλιού του, το οποίο ήταν δυσανάλογα μακρύ — για αυτόν ακριβώς τον λόγο, σχεδόν όλες οι προτομές του τον απεικονίζουν να φορά κράνος, ώστε οι καλλιτέχνες να μην αναγκάζονται να αποτυπώσουν τη «δυσμορφία» του.
Οι κωμικοί ποιητές τον σατίριζαν για το ασυνήθιστα μακρύ κεφάλι του και τον αποκαλούσαν “Σχινοκέφαλο”, παρομοιάζοντάς τον πιθανώς με το επίμηκες σχήμα της σκίλλας. Κάποιοι μελετητές θεωρούν πιθανότερο ότι ο χλευασμός αφορούσε στην πραγματικότητα τη φαλάκρα του, όχι το σχήμα του κρανίου του. Όποια κι αν ήταν η αλήθεια, το γεγονός ότι ένας από τους ισχυρότερους άνδρες της αρχαίας Ελλάδας αποτελούσε τακτικό στόχο σκωπτικών κωμωδιών στη σκηνή δείχνει κάτι σημαντικό για την αθηναϊκή δημοκρατία: ακόμη κι ο πλέον ισχυρός πολιτικός δεν ήταν απρόσβλητος από τη δημόσια σάτιρα.
Γιατί έχει σημασία
Οι δύο αυτές ιστορίες —ο νόμος που στράφηκε εναντίον του ίδιου του δημιουργού του, και ο δημόσιος χλευασμός για κάτι τόσο ασήμαντο όσο το σχήμα του κεφαλιού του— δεν βρίσκουν συχνά χώρο στις επίσημες αφηγήσεις για τον «Χρυσό Αιώνα». Κι όμως, ίσως λένε περισσότερα για την πραγματική φύση της αθηναϊκής δημοκρατίας απ’ όσα λέει ο Παρθενώνας: μια πόλη όπου ακόμη και ο πλέον ισχυρός άνδρας έμενε εκτεθειμένος στους νόμους που ο ίδιος ψήφιζε, και στη γλώσσα των κωμωδών που δεν σεβόντουσαν κανέναν.