Η σπανιότητα μιας μαρτυρίας
Ελάχιστες μορφές της αρχαιότητας έχουν δώσει το όνομά τους σε μια ολόκληρη εποχή. Ο Περικλής είναι μία από αυτές: η φράση «Περικλέειος Αθήνα» δεν περιγράφει απλώς έναν πολιτικό, αλλά μια περίοδο ακμής της φιλοσοφίας, του θεάτρου, της ρητορικής και της αρχιτεκτονικής που θεωρείται, ακόμη και σήμερα, το απόγειο του κλασικού ελληνικού πολιτισμού. Ωστόσο, η ειρωνεία είναι ότι ο ίδιος ο άνθρωπος παραμένει σε μεγάλο βαθμό αίνιγμα. Το όνομά του δεν σώζεται πλήρως σε καμία από τις εκατοντάδες επιγραφές του 5ου αιώνα π.Χ. που έχουν διασωθεί· μόνο τα δύο τελευταία γράμματά του διακρίνονται σε έναν κατάλογο στρατηγών που σχετίζεται με τη συνθήκη ειρήνης της Σάμου το 439 π.Χ.
Καταγωγή και άνοδος
Ο Περικλής γεννήθηκε γύρω στο 495 π.Χ. σε μια από τις πλέον διακεκριμένες οικογένειες της Αθήνας. Ο πατέρας του, Ξάνθιππος, είχε διακριθεί ως ήρωας των Περσικών Πολέμων, ενώ η μητέρα του καταγόταν από τον ισχυρό οίκο των Αλκμαιωνιδών. Η πολιτική του επιρροή στηρίχθηκε στη συνεχή επανεκλογή του στο αξίωμα του στρατηγού και στο κύρος που είχε αποκτήσει· κύρος το οποίο, σύμφωνα με τον ιστορικό Θουκυδίδη, βασιζόταν στη διανοητική του υπεροχή και στην αδιαφθορία του.
Η διαμόρφωση της δημοκρατίας και της αυτοκρατορίας
Ο Περικλής υπήρξε ο κύριος αρχιτέκτονας της πλήρους ανάπτυξης, κατά τα τέλη του 5ου αιώνα π.Χ., τόσο της αθηναϊκής δημοκρατίας όσο και της αθηναϊκής ηγεμονίας, καθιστώντας την Αθήνα το πολιτικό και πολιτισμικό κέντρο του ελληνικού κόσμου. Υπό την ηγεσία του, η Δηλιακή Συμμαχία —μια αρχική αμυντική συμμαχία ελληνικών πόλεων— μετασχηματίστηκε σταδιακά σε μια ουσιαστική αθηναϊκή αυτοκρατορία, με τον φόρο των συμμάχων να τροφοδοτεί την οικονομική ισχύ της πόλης.
Η ίδια αυτή οικονομική βάση χρησιμοποιήθηκε για ένα φιλόδοξο οικοδομικό πρόγραμμα στην Ακρόπολη, το οποίο ξεκίνησε το 447 π.Χ. Ο Παρθενώνας, μαζί με το χρυσελεφάντινο άγαλμα της Αθηνάς που φιλοτέχνησε ο Φειδίας, τα Προπύλαια και ο ναός της Νίκης, αποτέλεσαν το κεντρικό στοιχείο αυτού του εγχειρήματος. Το πρόγραμμα δεν ήταν χωρίς εσωτερικούς επικριτές· ο Θουκυδίδης ο Μελησίου (συγγενής του Κίμωνα, όχι ο ομώνυμος ιστορικός) πρωτοστάτησε στην αντιπολίτευση εναντίον της δαπανηρής αυτής πολιτικής, πριν τελικά εξοστρακιστεί.
Η φύση της πηγαιότητας: Θουκυδίδης εναντίον Πλουτάρχου
Η γνώση μας για τη ζωή του Περικλή προέρχεται κατά κύριο λόγο από δύο πηγές, καθεμία με σοβαρούς περιορισμούς. Ο Θουκυδίδης τον θαύμαζε βαθιά και ουσιαστικά απέφευγε να τον κρίνει· όμως, όντας σαράντα χρόνια νεότερός του, δεν είχε προσωπική γνώση της πρώιμης πολιτικής του διαδρομής, ενώ η αφήγησή του επικεντρώνεται αποκλειστικά στη διανοητική ικανότητα και την πολεμική ηγεσία του Περικλή, παραλείποντας βιογραφικές λεπτομέρειες που ο ιστορικός θεωρούσε άσχετες με τον σκοπό του έργου του. Τα κενά αυτά επιχείρησε εν μέρει να καλύψει, πέντε αιώνες αργότερα, ο Πλούταρχος, ο οποίος έγραψε τον βίο του Περικλή θέλοντας να τον παρουσιάσει ως πρότυπο αδιαμφισβήτητης αρετής.
Σύγχρονη έρευνα, όπως αυτή του ιστορικού Vincent Azoulay στη μελέτη του Pericles of Athens (Princeton University Press), έχει επιχειρήσει να αμφισβητήσει αυτή τη διχοτομημένη εικόνα «ενάρετου ηγέτη πριν, παρακμής μετά», δείχνοντας ότι οι αρχαίες πηγές δεν είναι καθόλου ομόφωνες ως προς αυτό. Η αφήγηση του Θουκυδίδη, που παρουσιάζει τον θάνατο του Περικλή ως σημείο καμπής —διαχωριστική γραμμή ανάμεσα σε μια κοινότητα καθοδηγούμενη από μια ενάρετη ελίτ και μια δημοκρατία παραδομένη σε ανάξιους δημαγωγούς— υιοθετήθηκε συχνά, χωρίς κριτική διάθεση, από τη μεταγενέστερη ιστοριογραφία.
Ο Επιτάφιος και ο πόλεμος
Η πλέον γνωστή στιγμή ρητορικής του Περικλή παραμένει ο λεγόμενος «Επιτάφιος Λόγος», που εκφωνήθηκε προς τιμήν των πρώτων νεκρών του Πελοποννησιακού Πολέμου και καταγράφηκε από τον Θουκυδίδη. Καθώς η δύναμη της Αθήνας μεγάλωνε, η Σπάρτη ένιωθε ολοένα πιο απειλούμενη, και το 431 π.Χ. η σύγκρουση ξέσπασε επίσημα. Ο Περικλής επέλεξε μια αμυντική στρατηγική βασισμένη στη ναυτική υπεροχή της Αθήνας, εκκενώνοντας την αττική ύπαιθρο και συγκεντρώνοντας τον πληθυσμό εντός των τειχών —μια απόφαση που, σε συνδυασμό με τον συνωστισμό, συνέβαλε στην καταστροφική επιδημία που έπληξε την πόλη το 430-429 π.Χ. Ο ίδιος ο Περικλής πέθανε το 429 π.Χ., πιθανότατα θύμα της ίδιας επιδημίας.
Το ερώτημα της κληρονομιάς
Η πολιτική και στρατηγική του κληρονομιά παραμένει αμφιλεγόμενη έως σήμερα: οι αποφάσεις και οι στρατηγικές του έθεσαν τις βάσεις όχι μόνο για τη λαμπρότητα της εποχής του, αλλά και για τον καταστροφικό Πελοποννησιακό Πόλεμο που θα συντάρασσε ολόκληρη την Ελλάδα τις επόμενες δεκαετίες. Το ίδιο το «Περικλέειο ιδεώδες» —η αντίληψη της Αθήνας ως «παιδεία της Ελλάδος»— δεν αντιστοιχούσε πάντα στην πραγματικότητα της αθηναϊκής καθημερινότητας, όπως παραδέχεται και η ίδια η αρχαία γραμματεία.