Το καλοκαίρι του 2015 η Ελλάδα βρέθηκε στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής κρίσης. Μετά από πέντε μήνες διαπραγματεύσεων της κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ-ΑΝΕΛ με τους δανειστές (Ευρωπαϊκή Επιτροπή, ΕΚΤ, ΔΝΤ), ο πρωθυπουργός Αλέξης Τσίπρας προκήρυξε δημοψήφισμα στις 27 Ιουνίου για την αποδοχή ή μη της πρότασης των θεσμών. Στις 5 Ιουλίου, με συμμετοχή 62,5%, το 61,31% ψήφισε «Όχι» και το 38,69% «Ναι». Λίγες μέρες αργότερα, στις 13 Ιουλίου, η κυβέρνηση υπέγραψε τρίτο Μνημόνιο με ακόμη πιο σκληρούς όρους.
Τα γεγονότα με συντομία
• Η κυβέρνηση Τσίπρα ήρθε στην εξουσία τον Ιανουάριο 2015 με αντιμνημονιακή ατζέντα και υπόσχεση για «ρήξη» με την λιτότητα, ενώ ταυτόχρονα δήλωνε ότι θέλει την παραμονή στο ευρώ.
• Οι διαπραγματεύσεις κατέρρευσαν. Οι τράπεζες έκλεισαν (capital controls) και η οικονομία ασφυκτιούσε.
• Το δημοψήφισμα παρουσιάστηκε ως μέσο ενίσχυσης της διαπραγματευτικής θέσης. Ο Τσίπρας και η κυβέρνηση κάλεσαν σε «Όχι».
• Μετά το θριαμβευτικό «Όχι», ακολούθησε συμφωνία με χειρότερους όρους (υψηλότερους φόρους, περικοπές, ιδιωτικοποιήσεις).
• Ο Γιάνης Βαρουφάκης παραιτήθηκε. Ο Τσίπρας προχώρησε σε νέες εκλογές τον Σεπτέμβριο 2015 και τις κέρδισε.
Ήταν λάθος ή πολιτική ωριμότητα;
Η κριτική (λάθος):
• Πολλοί το χαρακτήρισαν πολιτική απάτη ή «κωλοτούμπα». Το δημοψήφισμα έδωσε εντολή απόρριψης, αλλά η κυβέρνηση την αγνόησε. Ο Τσίπρας φάνηκε να χρησιμοποιεί τον λαό ως διαπραγματευτικό χαρτί χωρίς πραγματικό σχέδιο Β (Grexit). Το αποτέλεσμα ενίσχυσε την πόλωση, προκάλεσε οικονομική αστάθεια και capital controls που κράτησαν χρόνια.
• Εσωτερικά, διέσπασε τον ΣΥΡΙΖΑ (Πλατφόρμα Λαφαζάνη κ.ά. αποχώρησαν). Μακροπρόθεσμα, ο ΣΥΡΙΖΑ μετατοπίστηκε προς το κέντρο, χάνοντας την αριστερή του ταυτότητα.
Η υπεράσπιση (πολιτική ωριμότητα):
• Ο Τσίπρας ισχυρίστηκε ότι το «Όχι» ήταν εντολή για καλύτερη διαπραγμάτευση και όχι για έξοδο από το ευρώ. Οι Έλληνες ήθελαν παραμονή στην ευρωζώνη (όλες οι δημοσκοπήσεις το επιβεβαίωναν). Το δημοψήφισμα απέδειξε την αποφασιστικότητα του λαού και ανάγκασε τους εταίρους να διαπραγματευτούν, έστω και με δύσκολους όρους.
• Η εναλλακτική (ρήξη και Grexit) θα ήταν καταστροφική: άμεση κατάρρευση τραπεζών, έλλειψη ρευστότητας, πληθωρισμός, μαζική φτώχεια. Ο Τσίπρας επέλεξε το «λιγότερο κακό» – να υλοποιήσει μνημόνιο η αριστερά αντί να το αφήσει στη ΝΔ/ΠΑΣΟΚ.
Τι κατάλαβε; Ότι η ευρωζώνη δεν ήταν διατεθειμένη να δεχθεί Grexit χωρίς κόστος για όλους, αλλά και ότι η Ελλάδα δεν είχε την οικονομική και θεσμική ετοιμότητα για αυτόνομη πορεία. Η διαπραγμάτευση απέτυχε επειδή οι πιστωτές (ιδίως Γερμανία) ήταν άκαμπτοι, αλλά και επειδή η ελληνική πλευρά υπερεκτίμησε τη διαπραγματευτική της ισχύ.
Μπορούσε η Ελλάδα να επιβιώσει εκτός ευρώ το 2015;
Οι αναλύσεις είναι διχασμένες, αλλά η πλειοψηφία των σοβαρών οικονομολόγων θεωρεί ότι όχι με βιώσιμο τρόπο βραχυπρόθεσμα:
• Υπέρ Grexit: Μια νέα δραχμή θα επέτρεπε υποτίμηση, ανταγωνιστικότητα στις εξαγωγές/τουρισμό και διαγραφή χρέους. Ιστορικά, χώρες που βγήκαν από νομισματικές ενώσεις ανάκαμψαν μετά από shock (π.χ. Αργεντινή, αν και με διαφορετικά χαρακτηριστικά).
• Κατά Grexit: Η Ελλάδα ήταν «ευρωποιημένη» – χρέος σε ευρώ, καταθέσεις σε ευρώ, συμβάσεις σε ευρώ. Grexit θα σήμαινε bank run, κατάρρευση τραπεζών, έλλειψη εισαγωγών (φάρμακα, καύσιμα, τρόφιμα), υπερπληθωρισμό και ύφεση βαθύτερη από αυτήν της κρίσης 2010-2015. Δεν υπήρχε σχέδιο μετάβασης, αποθέματα ή υποδομές. Μακροπρόθεσμα ίσως ανάκαμψη, αλλά με τεράστιο ανθρώπινο κόστος (ανεργία >30%, φτώχεια).
Η συντριπτική πλειοψηφία των Ελλήνων (και ο Τσίπρας) δεν ήθελε αυτό το ρίσκο.
Ο ρόλος του πολιτικού ηγέτη
Ο πολιτικός ηγέτης δεν είναι απλός εκτελεστής λαϊκής εντολής σε κάθε στιγμή, αλλά αυτός που πρέπει να ζυγίζει συνέπειες, πληροφορίες και μακροπρόθεσμα συμφέροντα του έθνους. Η άμεση δημοκρατία (δημοψήφισμα) δίνει φωνή, αλλά δεν απαλλάσσει την ηγεσία από την ευθύνη. Ο Τσίπρας χρησιμοποίησε το δημοψήφισμα για να νομιμοποιήσει την υποχώρηση και να διατηρήσει την ενότητα της χώρας. Ήταν πραγματισμός ή προδοσία; Εξαρτάται από την οπτική: για τους μετριοπαθείς ήταν σωτηρία, για τους ριζοσπάστες ήταν υποχώρηση.
Συμπέρασμα:
Δέκα χρόνια μετά, η Ελλάδα παρέμεινε στο ευρώ, πέρασε από έλεγχο (enhanced surveillance) και επέστρεψε σε ανάπτυξη, αλλά με τεράστιο κοινωνικό κόστος και απώλεια εμπιστοσύνης στην πολιτική. Ο Τσίπρας δεν ήταν ούτε ήρωας ούτε προδότης – ήταν ένας ηγέτης που αντιμετώπισε αδυσώπητη πραγματικότητα. Τον ψέγουμε για τις υπερβολικές προσδοκίες και την τακτικιστική χρήση του δημοψηφίσματος. Τον ευγνωμονούμε γιατί απέφυγε μια καταστροφική έξοδο από το ευρώ σε μια στιγμή που η χώρα δεν ήταν έτοιμη. Η ιστορία κρίνει τελικά με τα αποτελέσματα: η Ελλάδα επιβίωσε, αλλά η εμπιστοσύνη στο πολιτικό σύστημα κλονίστηκε βαθιά.
Το μάθημα παραμένει: Σε κρίσεις, η πολιτική ωριμότητα συχνά σημαίνει επιλογή του λιγότερου κακού, ακόμα κι αν αυτό δυσαρεστεί την βάση που σε εξέλεξε.