Μέσα στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία υπάρχουν ήττες από υπέρτερο εχθρό, από καιρικές συνθήκες ή από κακή στρατηγική. Υπάρχει όμως και μία περίπτωση που ένας ολόκληρος στρατός κατάφερε να ηττηθεί… από τον εαυτό του, χωρίς να εμφανιστεί καν ο πραγματικός αντίπαλος. Πρόκειται για τη Μάχη του Καρανσέμπεζ (Battle of Karánsebes ή Karánsebesi csata), ένα από τα πιο κωμικοτραγικά επεισόδια στην ιστορία του πολέμου, που έλαβε χώρα στις 21-22 Σεπτεμβρίου 1788 κοντά στην πόλη Καρανσέμπεζ (σήμερα Caransebeș στη Ρουμανία).
Το Ιστορικό Πλαίσιο
Βρισκόμαστε στον Αυστρο-Τουρκικό Πόλεμο του 1787-1791. Ο αυτοκράτορας Ιωσήφ Β΄ της Αυστρίας (Ιερά Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία) είχε εισβάλει στα οθωμανικά εδάφη με έναν πολυεθνικό στρατό περίπου 100.000 ανδρών. Το στράτευμα αυτό περιλάμβανε Αυστριακούς, Ούγγρους, Τσέχους, Πολωνούς, Σέρβους, Κροάτες και άλλους, με διαφορετικές γλώσσες, πειθαρχία και αλκοολούχα ποτά.
Ο στρατός είχε ήδη ταλαιπωρηθεί από ασθένειες, κακή εφοδιαστική γραμμή και χαμηλό ηθικό. Το βράδυ της 21ης Σεπτεμβρίου, προπορευόμενες μονάδες (κυρίως Ούγγροι χουσάροι) στάλθηκαν να αναγνωρίσουν την περιοχή κοντά στον ποταμό Τιμίς.
Πώς Ξεκίνησε η Καταστροφή
Οι χουσάροι συνάντησαν Ρομά (Τσιγγάνους) που πουλούσαν τοπικό σναπς (σκληρό αλκοόλ). Άρχισαν να πίνουν, να γιορτάζουν και να χτίζουν πρόχειρα οχυρώματα γύρω από τα βαρέλια για να μην τους τα πάρουν άλλοι.
Λίγο αργότερα έφτασε μια άλλη μονάδα πεζικού (κυρίως Γερμανοί ή Αυστριακοί) που ζήτησε μερίδιο από το ποτό. Ακολούθησε καβγάς. Κάποιος πυροβόλησε στον αέρα (ή κατά λάθος). Στο σκοτάδι, η φασαρία και οι πυροβολισμοί έφτασαν στο κύριο στρατόπεδο.
Κάποιος φώναξε «Τούρκοι! Τούρκοι!» (ή «Halt!» που ακούστηκε σαν «Allah!»). Ο πανικός εξαπλώθηκε σαν πυρκαγιά. Οι στρατιώτες, πολλοί μεθυσμένοι, νόμισαν ότι οι Οθωμανοί τους είχαν επιτεθεί νύχτα. Άρχισαν να πυροβολούν ο ένας τον άλλον, να τρέχουν άτακτα και να προκαλούν χάος.
Ο αυτοκράτορας Ιωσήφ Β΄, που βρισκόταν εκεί, έπεσε από το άλογό του μέσα σε ποτάμι ενώ προσπαθούσε να συγκρατήσει τους άνδρες του. Η φυγή έγινε μαζική. Βαρέλια, πυρομαχικά, άμαξες και όπλα εγκαταλείφθηκαν. Χιλιάδες στρατιώτες σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν από φιλικό πυρ, ποδοπάτηση ή πνιγμό.
Οι Συνέπειες
Οι εκτιμήσεις για τις απώλειες ποικίλλουν: από μερικές εκατοντάδες μέχρι και 10.000 νεκρούς και τραυματίες (οι περισσότερες σύγχρονες μελέτες προσεγγίζουν τα 500-1.500). Δύο μέρες αργότερα, όταν έφτασε ο πραγματικός οθωμανικός στρατός, βρήκε το πεδίο εγκαταλελειμμένο, με πτώματα και λάφυρα. Κατέλαβε εύκολα την περιοχή χωρίς να δώσει ουσιαστική μάχη.
Είναι Αληθινή η Ιστορία;
Το περιστατικό καταγράφεται σε αυστριακές, οθωμανικές και άλλες πηγές της εποχής, αν και ορισμένοι ιστορικοί το θεωρούν υπερβολικά δραματοποιημένο ή μερικώς μυθοποιημένο. Ωστόσο, η ουσία — μαζική σύγχυση, φιλικός πυρ και πανικός — είναι απολύτως πιστευτή, δεδομένης της πολυεθνικής σύνθεσης του στρατού, της έλλειψης κοινής γλώσσας και της παρουσίας αλκοόλ.
Μαθήματα από μια Απίστευτη Ήττα
Η Μάχη του Καρανσέμπεζ αναδεικνύει με δραματικό τρόπο πόσο εύθραυστα είναι τα στρατιωτικά συστήματα όταν λείπει η πειθαρχία, η επικοινωνία και η ψυχραιμία. Μας υπενθυμίζει ότι ο μεγαλύτερος εχθρός ενός στρατού μπορεί να είναι ο ίδιος του ο εαυτός, ιδίως υπό συνθήκες κόπωσης, φόβου και μέθης.
Σήμερα, το επεισόδιο διδάσκεται σε στρατιωτικές ακαδημίες ως κλασικό παράδειγμα «friendly fire» και μαζικού πανικού. Έχει εμπνεύσει βιβλία, ντοκιμαντέρ και memes ακριβώς επειδή συνδυάζει το τραγικό με το κωμικό.
