Πολλοί άνθρωποι που έχουν φτάσει σε υψηλά επίπεδα επιτυχίας, στην καριέρα, στις σπουδές ή στη δημιουργική τους δουλειά, βιώνουν ένα παράδοξο συναίσθημα: την πεποίθηση ότι δεν αξίζουν πραγματικά όσα έχουν καταφέρει, και τον φόβο ότι κάποια στιγμή θα «αποκαλυφθούν» ως ανεπαρκείς. Αυτό το φαινόμενο είναι γνωστό ως σύνδρομο του απατεώνα (impostor syndrome) και επηρεάζει ανθρώπους σε κάθε τομέα, ανεξαρτήτως του πραγματικού επιπέδου ικανοτήτων τους.
Τι είναι το σύνδρομο του απατεώνα
Ο όρος περιγράφει μια εσωτερική εμπειρία κατά την οποία το άτομο αμφισβητεί συστηματικά τις ικανότητές του και αποδίδει τις επιτυχίες του σε εξωτερικούς παράγοντες, όπως η τύχη, ο καλός συγχρονισμός ή η βοήθεια άλλων, αντί στις δικές του δεξιότητες και προσπάθεια. Παρότι δεν αποτελεί επίσημη ψυχιατρική διάγνωση, έχει μελετηθεί εκτενώς από ψυχολόγους από τη δεκαετία του 1970, όταν περιγράφηκε αρχικά σε γυναίκες με υψηλή επαγγελματική επιτυχία, αν και σήμερα είναι γνωστό ότι εμφανίζεται εξίσου σε άνδρες και γυναίκες, σε κάθε ηλικία και επαγγελματικό υπόβαθρο.
Οι μορφές που παίρνει
Το σύνδρομο του απατεώνα δεν εμφανίζεται με έναν μόνο τρόπο. Μερικά χαρακτηριστικά μοτίβα περιλαμβάνουν την τάση του ατόμου να θέτει εξαιρετικά υψηλούς, μερικές φορές αδύνατους στόχους για τον εαυτό του και να αισθάνεται αποτυχημένο ακόμα κι όταν πετυχαίνει τα περισσότερα από αυτούς. Άλλη μορφή είναι η πεποίθηση ότι, αν κάτι δεν γίνει τέλεια, τότε ισοδυναμεί με πλήρη αποτυχία. Υπάρχουν επίσης άνθρωποι που πιστεύουν πως πρέπει να τα καταφέρνουν εντελώς μόνοι τους, θεωρώντας ότι η ανάγκη για βοήθεια αποδεικνύει ανεπάρκεια, καθώς και όσοι νιώθουν ότι πρέπει να είναι οι πιο έξυπνοι ή πιο ικανοί σε κάθε δωμάτιο, αλλιώς αισθάνονται πλήρως ανίκανοι.
Γιατί συμβαίνει
Οι ερευνητές έχουν εντοπίσει αρκετούς παράγοντες που συμβάλλουν στην ανάπτυξη αυτού του τρόπου σκέψης. Οικογενειακά πρότυπα, όπως η ανατροφή σε περιβάλλον όπου η επίδοση συνδεόταν στενά με την αξία του ατόμου, μπορούν να θέσουν τις βάσεις. Η μετάβαση σε νέα, απαιτητικά περιβάλλοντα, όπως μια νέα δουλειά ή ένα ακαδημαϊκό ίδρυμα υψηλού κύρους, συχνά ενεργοποιεί ή εντείνει αυτά τα συναισθήματα, καθώς το άτομο συγκρίνεται με άλλους που φαίνονται εξωτερικά σίγουροι και ικανοί. Επιπλέον, οι κοινωνικές συγκρίσεις, ιδιαίτερα μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης όπου οι άνθρωποι προβάλλουν κυρίως τις επιτυχίες τους, μπορούν να ενισχύσουν την αίσθηση ότι όλοι οι άλλοι τα καταφέρνουν πιο εύκολα.
Ο φαύλος κύκλος της σκέψης
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά στοιχεία του συνδρόμου είναι ο τρόπος με τον οποίο διαιωνίζει τον εαυτό του. Όταν κάποιος πετυχαίνει κάτι, το αποδίδει σε τύχη ή σε εξωτερικές συνθήκες. Όταν αντιμετωπίζει μια δυσκολία ή μια αποτυχία, τη θεωρεί απόδειξη της υποτιθέμενης ανεπάρκειάς του. Αυτό το μοτίβο σκέψης εμποδίζει το άτομο να ενσωματώσει πραγματικά τις επιτυχίες του στην αυτοεικόνα του, με αποτέλεσμα το αίσθημα ανεπάρκειας να παραμένει σταθερό, ανεξάρτητα από τα πραγματικά επιτεύγματα.
Οι επιπτώσεις
Το σύνδρομο του απατεώνα μπορεί να οδηγήσει σε χρόνιο άγχος, υπερβολική προετοιμασία και υπερεργασία ως τρόπο αντιστάθμισης του φόβου της αποκάλυψης, αλλά και σε αποφυγή νέων ευκαιριών ή προκλήσεων από φόβο αποτυχίας. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να συμβάλλει σε επαγγελματική εξουθένωση, καθώς το άτομο αισθάνεται ότι πρέπει διαρκώς να αποδεικνύει την αξία του.
Τρόποι αντιμετώπισης
Ένα πρώτο βήμα είναι η αναγνώριση του φαινομένου και η κατανόηση ότι είναι εξαιρετικά κοινό, ακόμη και ανάμεσα σε ανθρώπους που θεωρούνται εξαιρετικά επιτυχημένοι. Η καταγραφή συγκεκριμένων επιτευγμάτων και ανατροφοδότησης από άλλους μπορεί να βοηθήσει στην αντιμετώπιση της τάσης να αποδίδονται οι επιτυχίες αποκλειστικά στην τύχη. Η συζήτηση με συναδέλφους ή μέντορες συχνά αποκαλύπτει ότι και άλλοι μοιράζονται παρόμοιες ανασφάλειες, κάτι που μειώνει το αίσθημα απομόνωσης. Τέλος, η εργασία με έναν ειδικό ψυχικής υγείας μπορεί να βοηθήσει στην αναγνώριση και την αναδιαμόρφωση των βαθύτερων πεποιθήσεων που τροφοδοτούν αυτόν τον τρόπο σκέψης.
Το συμπέρασμα
Το σύνδρομο του απατεώνα αποτελεί μια εξαιρετικά διαδεδομένη εμπειρία που δεν σχετίζεται με την πραγματική ικανότητα ενός ατόμου, αλλά με τον τρόπο που αυτό ερμηνεύει τις επιτυχίες και τις αποτυχίες του. Η κατανόησή του ως ένα κοινό ψυχολογικό μοτίβο, και όχι ως προσωπική αδυναμία, αποτελεί συχνά το πρώτο και πιο σημαντικό βήμα προς μια πιο υγιή σχέση με τα επιτεύγματα και την αυτοεκτίμηση.