ai generated

Ο νικητής των Πλαταιών που έγραψε μόνο το δικό του όνομα στο τρόπαιο των Ελλήνων

18 Νοεμβρίου 2026

Το 479 π.Χ. ήταν ο πιο ένδοξος άνθρωπος της Ελλάδας. Λίγα χρόνια αργότερα πέθανε από πείνα, κλεισμένος σε ναό από τους ίδιους τους συμπολίτες του. Η ιστορία του Παυσανία δείχνει πόσο γρήγορα μπορεί να καταστραφεί κάποιος από την αλαζονεία. Ένα κομμάτι της στέκεται ακόμη σήμερα σε μια πλατεία της Κωνσταντινούπολης.

Ο άνθρωπος της μεγαλύτερης νίκης

Ο Παυσανίας ήταν γιος του Κλεόμβροτου και ανιψιός του Λεωνίδα, του βασιλιά που έπεσε στις Θερμοπύλες. Δεν ήταν ο ίδιος βασιλιάς. Κυβερνούσε ως αντιβασιλέας για λογαριασμό του ανήλικου γιου του Λεωνίδα, του Πλείσταρχου. Από αυτή τη θέση πήρε την αρχηγία των ενωμένων ελληνικών δυνάμεων στη μάχη των Πλαταιών, το καλοκαίρι του 479 π.Χ. Εκεί ο περσικός στρατός του Μαρδόνιου διαλύθηκε και η περσική εισβολή στην Ελλάδα τελείωσε οριστικά.

Ο Ηρόδοτος γράφει ότι ο Παυσανίας κέρδισε την πιο λαμπρή νίκη απ’ όσες γνώριζε. Αφηγείται και ένα περιστατικό λίγο μετά τη μάχη (Θ΄ 82). Ο Παυσανίας μπήκε στη σκηνή του Μαρδόνιου, που ήταν γεμάτη χρυσά και ασημένια σκεύη, και διέταξε τους μάγειρες του Πέρση να ετοιμάσουν ένα δείπνο όπως το έτρωγε ο Μαρδόνιος. Δίπλα έβαλε να στρώσουν ένα λιτό σπαρτιατικό γεύμα. Γέλασε και είπε στους Έλληνες στρατηγούς ότι τους είχε φωνάξει για να δουν πόσο ανόητος ήταν ο Μήδος. Ζούσε έτσι, και ήρθε να πάρει από τους Σπαρτιάτες τη φτώχεια τους.

Ήταν μια φράση με σπαρτιατική περηφάνια. Η ειρωνεία είναι ότι στο τέλος ο ίδιος ο Παυσανίας γοητεύτηκε από το περσικό τραπέζι.

Το επίγραμμα που εξόργισε την Ελλάδα

Με το ένα δέκατο των λαφύρων οι ελληνικές πόλεις αφιέρωσαν στο ιερό του Απόλλωνα στους Δελφούς έναν χρυσό τρίποδα. Τον στήριζε μια χάλκινη στήλη από τρία φίδια τυλιγμένα μεταξύ τους, ο λεγόμενος «τρικάρηνος όφις». Ήταν κοινό τρόπαιο όλων των Ελλήνων που πολέμησαν.

Ο Παυσανίας όμως, όπως γράφει ο Θουκυδίδης (Α΄ 132), έκρινε σωστό να χαράξει στον τρίποδα, με δική του πρωτοβουλία, αυτό το δίστιχο:

«Ἑλλήνων ἀρχηγὸς ἐπεὶ στρατὸν ὤλεσε Μήδων,
Παυσανίας Φοίβῳ μνῆμ᾽ ἀνέθηκε τόδε.»

Δηλαδή: «Ο αρχηγός των Ελλήνων Παυσανίας, αφού κατέστρεψε τον στρατό των Μήδων, αφιέρωσε στον Φοίβο αυτό το μνημείο».

Δεν ανέφερε καμία πόλη και κανέναν σύμμαχο. Ήταν μόνο εκείνος και ο θεός. Οι σύμμαχοι εξοργίστηκαν. Οι ίδιοι οι Λακεδαιμόνιοι έσβησαν αμέσως το επίγραμμα και στη θέση του χάραξαν τα ονόματα των πόλεων που είχαν πολεμήσει. Σύμφωνα με λόγο που σώζεται ανάμεσα στα έργα του Δημοσθένη, οι Πλαταιείς έφτασαν μάλιστα να κινηθούν νομικά κατά της Σπάρτης στο Αμφικτυονικό Συνέδριο, ζητώντας 1.000 τάλαντα.

Περσικά ρούχα και ένα γράμμα στον Ξέρξη

Το επίγραμμα ήταν μόνο η αρχή. Μετά τις Πλαταιές ο Παυσανίας ηγήθηκε του ελληνικού στόλου, πήρε μέρος σε επιχειρήσεις στην Κύπρο και κατέλαβε το Βυζάντιο. Εκεί, γράφει ο Θουκυδίδης, η συμπεριφορά του άλλαξε. Ντυνόταν με περσικά ρούχα. Όταν ταξίδευε στη Θράκη τον συνόδευαν Μήδοι και Αιγύπτιοι σωματοφύλακες. Έστρωνε τραπέζι με περσικό τρόπο, ήταν δύσκολο να τον πλησιάσει κανείς και φερόταν με τέτοια σκληρότητα στους συμμάχους, που αυτοί προτίμησαν τελικά να συνταχθούν με την Αθήνα.

Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, έστειλε και επιστολή στον Ξέρξη, μέσω του Γογγύλου από την Ερέτρια. Πρότεινε να του υποτάξει τη Σπάρτη και την υπόλοιπη Ελλάδα και ζητούσε για γυναίκα του την κόρη του Πέρση βασιλιά. Ο Ξέρξης απάντησε θετικά.

Η Σπάρτη τον ανακάλεσε, τον φυλάκισε και τον δίκασε, αλλά δεν βρέθηκαν αρκετές αποδείξεις. Ο Παυσανίας αφέθηκε ελεύθερος, ήταν όμως πια ύποπτος και τον παρακολουθούσαν. Υπήρχαν επίσης φήμες ότι υποσχόταν ελευθερία στους είλωτες, αν ξεσηκώνονταν μαζί του.

Ο αγγελιοφόρος που άνοιξε το γράμμα

Το τέλος του το προκάλεσε ένας αγγελιοφόρος. Ένας άνθρωπος από την Άργιλο, που ο Παυσανίας τον εμπιστευόταν, έπρεπε να μεταφέρει ένα ακόμη γράμμα προς τους Πέρσες. Πρόσεξε όμως ότι κανένας από τους προηγούμενους αγγελιοφόρους δεν είχε γυρίσει πίσω. Έφτιαξε λοιπόν μια ψεύτικη σφραγίδα, για να μπορεί να ξανακλείσει τον φάκελο χωρίς να φαίνεται, και τον άνοιξε. Μέσα υπήρχε η εντολή να θανατωθεί ο ίδιος.

Πήγε το γράμμα στους εφόρους, που ήθελαν όμως να ακούσουν τον Παυσανία με τα αυτιά τους. Ο αγγελιοφόρος κάθισε ως ικέτης στο ιερό του Ποσειδώνα στο Ταίναρο, σε μια καλύβα με διαχωριστικό, και πίσω από το διαχωριστικό κρύφτηκαν οι έφοροι. Όταν ήρθε ο Παυσανίας και ρώτησε τι συμβαίνει, ο αγγελιοφόρος τον κατηγόρησε ανοιχτά. Ο Παυσανίας παραδέχτηκε τα πάντα, του ζήτησε να μη θυμώνει και του υποσχέθηκε ότι δεν θα πάθει τίποτα αν φύγει αμέσως.

Κλεισμένος στον ναό

Λίγο αργότερα οι έφοροι πήγαν να τον συλλάβουν στον δρόμο. Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη, ένας από αυτούς τον προειδοποίησε με ένα ανεπαίσθητο νεύμα. Ο Παυσανίας έτρεξε στον ναό της Αθηνάς Χαλκιοίκου και κλείστηκε σε ένα μικρό κτίσμα του ιερού. Επειδή ήταν ικέτης, δεν μπορούσαν να τον πάρουν με τη βία. Αφαίρεσαν λοιπόν τη στέγη, έχτισαν τις πόρτες και περίμεναν να πεθάνει από την πείνα. Όταν κατάλαβαν ότι ξεψυχούσε, τον έβγαλαν έξω, ώστε να μη μιανθεί το ιερό με τον θάνατό του. Πέθανε μόλις βγήκε, γύρω στο 470 π.Χ. Η ακριβής χρονολογία συζητείται ακόμη.

Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης προσθέτει μια ακόμη λεπτομέρεια, που ο Θουκυδίδης δεν αναφέρει: ότι την πρώτη πέτρα για να κλειστεί η είσοδος την έφερε η ίδια η μητέρα του.

Το μαντείο των Δελφών κήρυξε αργότερα τη Σπάρτη ένοχη ιεροσυλίας. Της ζήτησε να θάψει τον Παυσανία εκεί όπου πέθανε και να δώσει στη θεά «δύο σώματα αντί για ένα». Οι Σπαρτιάτες αφιέρωσαν στην Αθηνά Χαλκίοικο δύο χάλκινους ανδριάντες.

Το τρόπαιο που σώζεται ακόμη

Ο χρυσός τρίποδας δεν υπάρχει πια. Τον έλιωσαν οι Φωκείς κατά τον Γ΄ Ιερό Πόλεμο (355–346 π.Χ.). Η χάλκινη στήλη με τα φίδια όμως επέζησε. Τον 4ο αιώνα μ.Χ. ο Μέγας Κωνσταντίνος τη μετέφερε από τους Δελφούς για να στολίσει τον Ιππόδρομο της νέας του πρωτεύουσας. Βρίσκεται ακόμη εκεί, στη σημερινή πλατεία Σουλτάν Αχμέτ της Κωνσταντινούπολης, χωρίς τα κεφάλια της. Κομμάτι από ένα κεφάλι φιδιού εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης.

Πάνω στις σπείρες της διαβάζονται ακόμη τα ονόματα των 31 ελληνικών πόλεων που πολέμησαν τους Πέρσες. Είναι η επιγραφή που χαράχτηκε για να αντικαταστήσει το επίγραμμα του Παυσανία. Το δικό του όνομα δεν υπάρχει πάνω της.