#image_title

Μάρκος Μπότσαρης: ο στρατηγός που έσκισε τον βαθμό του και ο Σουλιώτης που έγραψε λεξικό

18 Νοεμβρίου 2026

Το όνομά του το ξέρουν όλοι από το σχολείο. Λιγότεροι ξέρουν ότι ο ήρωας του Κεφαλόβρυσου, πριν γίνει θρύλος, κάθισε στην Κέρκυρα και έγραψε με το χέρι του ένα λεξικό. Ή ότι, όταν η επαναστατική κυβέρνηση τον έκανε στρατηγό, εκείνος έσκισε το δίπλωμα για να μη διχαστούν οι συμπολεμιστές του.

Παιδί του Σουλίου και της εξορίας

Ο Μάρκος Μπότσαρης γεννήθηκε στο Σούλι γύρω στο 1788–1790. Η οικογένειά του, οι Μποτσαραίοι, ήταν από τις ισχυρότερες του Σουλίου. Μεγάλωσε στα χρόνια του αγώνα των Σουλιωτών με τον Αλή Πασά. Μετά την πτώση του Σουλίου πέρασε τη νεότητά του στην εξορία, στα Επτάνησα, και υπηρέτησε στο Αλβανικό Σύνταγμα του γαλλικού στρατού στην Κέρκυρα. Το 1809 οι άνθρωποι του Αλή δολοφόνησαν τον πατέρα του, τον Κίτσο Μπότσαρη, στην Άρτα.

Το λεξικό της Κέρκυρας

Στην Κέρκυρα, το 1809, έγινε κάτι που λίγοι γνωρίζουν. Ο Γάλλος γενικός πρόξενος του Ναπολέοντα στα Γιάννενα, Φρανσουά Πουκεβίλ, ζήτησε από τον νεαρό Μάρκο να καταγράψει τη γλώσσα των Σουλιωτών. Ο Μπότσαρης συνέταξε ένα δίγλωσσο λεξικό με τίτλο «Λεξικόν της Ρωμαϊκής και Αρβανιτικής απλής». Είχε περίπου 1.700 ελληνικά λήμματα και σχεδόν 1.500 αρβανίτικα, και τον βοήθησαν μέλη της οικογένειάς του.

Το χειρόγραφο σώζεται σήμερα στην Εθνική Βιβλιοθήκη της Γαλλίας στο Παρίσι. Στην πρώτη σελίδα ο Πουκεβίλ σημείωσε στα γαλλικά ότι το λεξικό γράφτηκε από το χέρι του Μάρκου Μπότσαρη, στην Κέρκυρα το 1809, μπροστά του. Το 1980 το λεξικό το μελέτησε και το εξέδωσε ο ιστορικός Τίτος Γιοχάλας, σε έκδοση της Ακαδημίας Αθηνών. Το λεξικό δείχνει ότι οι Σουλιώτες μιλούσαν δύο γλώσσες, τα ελληνικά και τα αρβανίτικα. Δείχνει επίσης έναν πολεμιστή που ήξερε και να γράφει, κάτι σπάνιο για έναν οπλαρχηγό της εποχής του.

Ο στρατηγός που έσκισε το δίπλωμα

Με την έναρξη της Επανάστασης ο Μπότσαρης ξεχώρισε στους αγώνες της Δυτικής Ελλάδας και ιδιαίτερα στην υπεράσπιση του Μεσολογγίου στην Α΄ Πολιορκία (1822–1823). Η επαναστατική κυβέρνηση τον ονόμασε στρατηγό της Δυτικής Ελλάδας. Ο τίτλος όμως προκάλεσε τη ζήλια των άλλων οπλαρχηγών, που δεν είχαν βαθμούς. Ο Μπότσαρης τότε έσκισε το στρατιωτικό του δίπλωμα μπροστά τους. Ήθελε να δείξει ότι δεν τον ενδιέφεραν οι τίτλοι αλλά η πατρίδα. Σε μια Επανάσταση όπου οι διχόνοιες κόστιζαν συχνά περισσότερο από τις μάχες, αυτή η κίνηση ήταν σπάνια.

Η νύχτα στο Κεφαλόβρυσο

Το καλοκαίρι του 1823 μεγάλος οθωμανικός στρατός, με επικεφαλής τον Μουσταή Πασά της Σκόδρας, κατέβαινε προς τη δυτική Ρούμελη. Τη νύχτα της 8ης προς 9η Αυγούστου 1823 (με το παλαιό ημερολόγιο, δηλαδή 20 προς 21 Αυγούστου με το νέο), ο Μπότσαρης επιτέθηκε με 350 Σουλιώτες στην εμπροσθοφυλακή του, περίπου 4.000 άνδρες, που είχαν στρατοπεδεύσει στο Κεφαλόβρυσο του Καρπενησίου. Η επίθεση αιφνιδίασε τους αντιπάλους, όμως ο ίδιος ο Μπότσαρης χτυπήθηκε θανάσιμα στη μάχη. Ήταν περίπου 33 ετών. Τον μετέφεραν στο Μεσολόγγι και τον έθαψαν εκεί με τιμές, εκεί όπου σήμερα βρίσκεται ο Κήπος των Ηρώων.

Ένας ήρωας της Ευρώπης

Ο θάνατός του συγκίνησε όλη την Ευρώπη και έφτασε ως την Αμερική. Το 1825 ο Αμερικανός ποιητής Φιτζ-Γκριν Χάλεκ έγραψε το ποίημα «Marco Bozzaris». Για δεκαετίες τα παιδιά στα αμερικανικά σχολεία το απάγγελλαν, και ο Χάλεκ έλεγε τον ήρωα «ένα από τα λίγα, τα αθάνατα ονόματα, που δεν γεννήθηκαν για να πεθάνουν». Ποίημα για τον Μπότσαρη έγραψε και ο Διονύσιος Σολωμός.

Η μνήμη του έμεινε ζωντανή και μέσα από τα παιδιά του. Ο γιος του, ο Δημήτριος Μπότσαρης, έγινε τρεις φορές υπουργός Στρατιωτικών. Η κόρη του, η Κατερίνα «Ρόζα» Μπότσαρη, ήταν κυρία της αυλής της βασίλισσας Αμαλίας. Το 1841 ο ζωγράφος Γιόζεφ Στίλερ τη ζωγράφισε για τη «Γκαλερί των Καλλονών» του βασιλιά Λουδοβίκου Α΄ της Βαυαρίας, στο ανάκτορο Νύμφενμπουργκ του Μονάχου. Λίγα χρόνια αργότερα ένα τριαντάφυλλο πήρε το όνομά της.

Ο Μάρκος Μπότσαρης έζησε λίγο. Άφησε όμως πίσω του ένα παράδειγμα που η Ελλάδα χρειαζόταν: ήταν γενναίος χωρίς ματαιοδοξία, και ήταν οπλαρχηγός που ήξερε και να γράφει.