eukleidis_pb

Ευκλείδης: ο άνθρωπος πίσω από τα «Στοιχεία» και όσα σπάνια λέγονται γι’ αυτόν

17 Νοεμβρίου 2026

Ο Ευκλείδης έγραψε ίσως το πιο σημαντικό μαθηματικό βιβλίο όλων των εποχών. Κι όμως, για τη ζωή του γνωρίζουμε ελάχιστα. Δεν έχουμε ούτε βέβαιο τόπο γέννησης ούτε χρονολογία θανάτου, και κανένα σύγχρονό του κείμενο δεν τον περιγράφει. Παρακάτω ξεχωρίζουμε τι λένε πραγματικά οι πηγές από τους μύθους που προστέθηκαν αργότερα. Παρουσιάζουμε επίσης όψεις του έργου του που σπάνια αναφέρονται.

Ένας άνθρωπος χωρίς βιογραφία

Η βασική πηγή για τη ζωή του είναι ο νεοπλατωνικός φιλόσοφος Πρόκλος, που έζησε τον 5ο αιώνα μ.Χ., δηλαδή περίπου επτά αιώνες μετά τον Ευκλείδη. Στο σχόλιό του στο Α΄ βιβλίο των «Στοιχείων» τον τοποθετεί στα χρόνια του Πτολεμαίου Α΄ του Σωτήρα. Τον θεωρεί νεότερο από τους μαθητές του Πλάτωνα και παλαιότερο από τον Αρχιμήδη. Γι’ αυτό η δράση του χρονολογείται γύρω στο 300 π.Χ.

Ακόμη κι αυτή η χρονολόγηση έχει ρωγμές. Για πολύ καιρό οι μελετητές θεωρούσαν δεδομένο ότι ο Ευκλείδης ήταν παλαιότερος από τον Αρχιμήδη. Το στήριζαν στο ότι ο Αρχιμήδης, στο «Περί σφαίρας και κυλίνδρου», φαίνεται να παραπέμπει σε πρόταση των «Στοιχείων». Το 1950 όμως ο Johannes Hjelmslev υποστήριξε ότι η παραπομπή αυτή είναι μεταγενέστερη προσθήκη αντιγραφέα. Η Αλεξάνδρεια, πάλι, ως τόπος δράσης του στηρίζεται κυρίως στον Πάππο. Ο Πάππος γράφει ότι ο Απολλώνιος έμεινε πολύ καιρό με τους μαθητές του Ευκλείδη σε εκείνη την πόλη.

Τα δύο ανέκδοτα, και γιατί πρέπει να τα διαβάζουμε με προσοχή

Δύο ιστορίες για τον Ευκλείδη κυκλοφορούν παντού.

Η «βασιλική οδός». Κατά τον Πρόκλο, ο Πτολεμαίος ρώτησε αν υπάρχει πιο σύντομος δρόμος για τη γεωμετρία από τα «Στοιχεία». Ο Ευκλείδης απάντησε ότι «δεν υπάρχει βασιλική ατραπός προς τη γεωμετρία». Λίγοι ξέρουν ότι ο Στοβαίος αποδίδει την ίδια σχεδόν φράση στον μαθηματικό Μέναιχμο, ο οποίος τη λέει στον Μέγα Αλέξανδρο. Πιθανότατα πρόκειται για «περιπλανώμενο» ανέκδοτο, που κολλούσε κατά καιρούς σε διάφορα πρόσωπα.

Ο οβολός του μαθητή. Ο Στοβαίος διηγείται ότι κάποιος που είχε αρχίσει να μαθαίνει γεωμετρία με τον Ευκλείδη ρώτησε, μετά το πρώτο θεώρημα, τι θα κερδίσει από αυτά. Ο Ευκλείδης είπε στον δούλο του να του δώσει τρεις οβολούς, αφού ο νέος ήθελε να κερδίζει από όσα μαθαίνει. Η ιστορία είναι ωραία, αλλά καταγράφεται αιώνες αργότερα και δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί.

Ο Πάππος δίνει και μια σπάνια μαρτυρία για τον χαρακτήρα του. Τον περιγράφει ως πράο και καλοπροαίρετο απέναντι σε όσους μπορούσαν να προάγουν τα μαθηματικά, και τον αντιπαραβάλλει με τον πιο φιλόδοξο Απολλώνιο. Ούτε αυτή η εικόνα όμως αποτελεί αυτόπτη μαρτυρία.

Ο «λάθος» Ευκλείδης

Επί αιώνες ο μαθηματικός συγχεόταν με τον Ευκλείδη τον Μεγαρέα, μαθητή του Σωκράτη, που έζησε περίπου έναν αιώνα νωρίτερα. Η σύγχυση ξεκίνησε στον Μεσαίωνα και επέζησε ως την Αναγέννηση. Πρώιμες έντυπες εκδόσεις των «Στοιχείων» απέδιδαν το έργο στον «Ευκλείδη τον Μεγαρέα». Παράλληλα, Άραβες συγγραφείς του Μεσαίωνα του έφτιαξαν ολόκληρη βιογραφία, με όνομα πατέρα και τόπο καταγωγής. Οι λεπτομέρειες αυτές δεν στηρίζονται σε καμία αρχαία ελληνική πηγή και οι ιστορικοί τις θεωρούν επινοήσεις.

Τα «Στοιχεία» δεν μας έφτασαν όπως τα έγραψε

Ένα ελάχιστα γνωστό γεγονός είναι ότι το κείμενο που διάβαζε η Ευρώπη για περίπου 1.500 χρόνια δεν ήταν ακριβώς του Ευκλείδη. Τον 4ο αιώνα μ.Χ. ο Θέων ο Αλεξανδρεύς έβγαλε μια έκδοση με παρεμβάσεις: προσθήκες, εναλλακτικές αποδείξεις και γλωσσικές «διορθώσεις». Η εργασία του Θέωνα έγινε το κείμενο κάθε ελληνικής έκδοσης του Ευκλείδη ως τον 19ο αιώνα.

Η ανακάλυψη ήρθε το 1808. Ο François Peyrard παρατήρησε ότι ένα χειρόγραφο του Βατικανού (Vat. gr. 190), που είχε μεταφέρει ο Ναπολέων στο Παρίσι, δεν περιείχε την προσθήκη στην οποία είχε αναφερθεί ο ίδιος ο Θέων. Ο ίδιος ο Θέων είχε δηλαδή γράψει, σε άλλο έργο του, ότι πρόσθεσε κάτι στην πρόταση VI.33. Αυτή η «ομολογία» του επέτρεψε στους ερευνητές να αναγνωρίσουν το προθεώνειο κείμενο. Η καθαρότητα του χειρογράφου του Βατικανού έγινε η βάση της οριστικής έκδοσης των «Στοιχείων» από τον Heiberg. Η έκδοση αυτή κυκλοφόρησε τη δεκαετία του 1880 και παραμένει ως σήμερα το πρότυπο.

Κάτι ακόμη που λίγοι ξέρουν: τα βιβλία ΙΔ΄ και ΙΕ΄, που συχνά τυπώνονταν ως μέρος των «Στοιχείων», δεν είναι του Ευκλείδη. Το ΙΔ΄ αποδίδεται στον Υψικλή. Το ΙΕ΄ είναι ακόμη μεταγενέστερο. Το γνήσιο έργο έχει 13 βιβλία.

Το παλαιότερο «σχήμα» του Ευκλείδη

Το παλαιότερο σωζόμενο κομμάτι των «Στοιχείων» είναι ένα μικρό απόσπασμα παπύρου από την Οξύρυγχο της Αιγύπτου (P. Oxy. 29). Βρέθηκε από τους Grenfell και Hunt το 1897 στην Οξύρυγχο. Οι ίδιοι το είχαν χρονολογήσει γύρω στο 300 μ.Χ., αλλά νεότερη εκτίμηση του Eric Turner το τοποθετεί μεταξύ 75 και 125 μ.Χ. Περιέχει τη διατύπωση της 5ης πρότασης του Β΄ βιβλίου με ένα σχήμα χωρίς γράμματα, ενώ από την απόδειξη δεν σώζεται τίποτα. Σήμερα φυλάσσεται στο Πανεπιστήμιο της Πενσυλβάνια.

Το παλαιότερο χρονολογημένο πλήρες χειρόγραφο βρίσκεται στη Βοδλειανή Βιβλιοθήκη της Οξφόρδης. Χρονολογείται στο 888 μ.Χ. και περιέχει τα βιβλία Α΄–ΙΕ΄ με πολλά σχόλια. Είναι ένα βυζαντινό αντίγραφο, γραμμένο για τον λόγιο Αρέθα.

Ο Ευκλείδης πέρα από τα «Στοιχεία»

Ο Ευκλείδης δεν ήταν μόνο γεωμέτρης. Από τα υπόλοιπα έργα του:

  • Σώζονται στα ελληνικά: τα «Δεδομένα», τα «Οπτικά» και τα «Φαινόμενα». Τα «Δεδομένα» εξετάζουν τι προκύπτει όταν ορισμένα μεγέθη είναι «δοσμένα». Τα «Οπτικά» είναι από τις πρώτες μαθηματικές θεωρίες της όρασης και δέχονται ότι οι οπτικές ακτίνες ξεκινούν από το μάτι. Τα «Φαινόμενα» αφορούν τη σφαιρική αστρονομία. Σε αυτά ο Ευκλείδης παραθέτει, χωρίς να κατονομάζει την πηγή του, προτάσεις από το έργο του Αυτόλυκου του Πιταναίου «Περί κινουμένης σφαίρας». encyclopedia
  • Σώθηκε μέσω των αραβικών: το «Περί διαιρέσεων» (των σχημάτων), που χάθηκε στα ελληνικά και ανασυντέθηκε από αραβική μετάφραση.
  • Χάθηκαν: τα «Πορίσματα» (τρία βιβλία, γνωστά μόνο από περιγραφή του Πάππου), τα «Κωνικά», οι «Τόποι προς επιφάνεια» και τα «Ψευδάρια». Το τελευταίο ήταν ένα βιβλίο για τα λάθη στους γεωμετρικούς συλλογισμούς, γραμμένο για να εκπαιδεύσει τους μαθητές να τα εντοπίζουν. Το γνωρίζουμε μόνο από τον Πρόκλο.
  • Αμφισβητούμενα: η «Κατατομή κανόνος», ένα έργο μαθηματικής θεωρίας της μουσικής, και τα «Κατοπτρικά». Η πατρότητά τους δεν θεωρείται βέβαιη.

Τι πραγματικά «εφηύρε»;

Ο ίδιος ο Πρόκλος σημειώνει ότι ο Ευκλείδης συγκέντρωσε πολλά θεωρήματα του Ευδόξου και τελειοποίησε πολλά του Θεαιτήτου. Η μεγάλη του συμβολή είναι λοιπόν η οργάνωση: η αξιωματική δομή, όπου από λίγους ορισμούς, αιτήματα και κοινές έννοιες προκύπτουν με αυστηρή λογική εκατοντάδες προτάσεις. Ανάμεσα στα επιτεύγματα των «Στοιχείων» είναι:

  • η απόδειξη ότι οι πρώτοι αριθμοί είναι άπειροι (IX.20)
  • η διαδικασία που σήμερα λέμε «αλγόριθμο του Ευκλείδη» για τον μέγιστο κοινό διαιρέτη (VII.1–2)
  • ο κανόνας για την κατασκευή τέλειων αριθμών (IX.36)
  • το περίφημο πέμπτο αίτημα, των παραλλήλων

Το πέμπτο αίτημα το αμφισβητούσαν οι μαθηματικοί επί 2.000 χρόνια. Οι απόπειρες να αποδειχθεί οδήγησαν τελικά, τον 19ο αιώνα, στις μη ευκλείδειες γεωμετρίες. Το ότι ο Ευκλείδης το έθεσε ως αίτημα και όχι ως θεώρημα δείχνει, κατά πολλούς ιστορικούς, βαθιά διορατικότητα.

Επίλογος

Από τον Ευκλείδη δεν έχει σωθεί ούτε ένα πορτρέτο. Κάθε «προσωπογραφία» του είναι φανταστική. Δεν έχουμε ούτε μια επιστολή του ούτε μια σίγουρη ημερομηνία. Σώθηκε μόνο ο τρόπος σκέψης του, που μέσα από ελληνικά, αραβικά, λατινικά και αργότερα κινεζικά κείμενα έγινε κοινή κληρονομιά της ανθρωπότητας.