Η Καταλανική Εταιρεία: Όταν μισθοφόροι κατέλαβαν την Ακρόπολη (1311-1388)

Λίγοι γνωρίζουν ότι για 77 ολόκληρα χρόνια η Αθήνα κυβερνήθηκε από Καταλανούς. Πρόκειται για μια από τις πιο παράξενες και σχεδόν ξεχασμένες περιόδους της ελληνικής ιστορίας, που δεν αφήνει κανένα μνημείο πίσω της — ούτε νόμισμα, ούτε λέξη στη γλώσσα μας — και όμως άλλαξε για δεκαετίες την πολιτική μοίρα της Στερεάς Ελλάδας.
Η ιστορία ξεκινά στις αρχές του 14ου αιώνα, όταν ο βυζαντινός αυτοκράτορας Ανδρόνικος Β΄ Παλαιολόγος, πιεζόμενος από τους Τούρκους στη Μικρά Ασία, προσέλαβε ένα σώμα έμπειρων Καταλανών μισθοφόρων, τη «Μεγάλη Καταλανική Εταιρεία» (Companyia Catalana d’Orient), με αρχηγό τον τυχοδιώκτη Ρογήρο ντε Φλορ, πρώην ιππότη των Ναϊτών. Οι Καταλανοί, γνωστοί και ως Αλμογάβαροι, πολέμησαν αρχικά αποτελεσματικά κατά των Τούρκων, αλλά οι σχέσεις τους με τους Βυζαντινούς δηλητηριάστηκαν από οικονομικές διαφωνίες. Το 1305 ο ντε Φλορ δολοφονήθηκε σε στρατόπεδο του Μιχαήλ Θ΄, γεγονός που πυροδότησε τη λεγόμενη «καταλανική εκδίκηση»: λεηλασίες σε Θράκη, Μακεδονία και το Άγιον Όρος, με τους Καταλανούς να καταστρέφουν μοναστήρια καθ’ οδόν προς τα νότια.
Η κρίσιμη καμπή ήρθε το 1311. Ο Γκωτιέ Ε΄ ντε Μπριέν, Φράγκος δούκας των Αθηνών, προσέλαβε τους πλέον περιπλανώμενους Καταλανούς για να τον βοηθήσουν να καθυποτάξει τη Θεσσαλία, πιθανότατα γιατί φοβόταν τη δύναμή τους και ήθελε να τους χρησιμοποιήσει αλλού. Όταν αρνήθηκε να τους αποζημιώσει πλήρως ή να τους παραχωρήσει εδάφη, οι μισθοφόροι στράφηκαν εναντίον του. Στη Μάχη του Αλμυρού (ή της Κωπαΐδας, στον ποταμό Κηφισό της Βοιωτίας), τον Μάρτιο του 1311, ο φραγκικός ιπποτικός στρατός αφανίστηκε σχεδόν ολοκληρωτικά από το ελαφρύ πεζικό των Αλμογάβαρων — ο ίδιος ο δούκας σκοτώθηκε στη μάχη. Το Δουκάτο των Αθηνών, που είχαν ιδρύσει οι Σταυροφόροι μετά την Δ΄ Σταυροφορία του 1204, έπεσε στα χέρια των κατακτητών.
Οι Καταλανοί όρισαν αρχηγό τους έναν δικό τους ιππότη, τον Ρογήρο Ντελόρ, και προσέφεραν την επικυριαρχία στο Βασίλειο της Αραγωνίας και της Σικελίας. Δημιούργησαν παράλληλα και το Δουκάτο των Νέων Πατρών (γύρω από την Υπάτη), επεκτείνοντας την κυριαρχία τους σε περιοχές όπως το Σιδηρόκαστρο, ο Λιδορίκι, τα Σάλωνα (Άμφισσα), η Καρύστος και η Αίγινα. Οι δούκες αυτοί καθεαυτοί δεν κατοικούσαν ποτέ στην Ελλάδα· η εξουσία ασκούνταν μέσω τοποτηρητή (βικάριου) εκ μέρους του βασιλιά της Σικελίας. Όπως σημειώνει η ιστορικός Μαρία Ντούρου-Ηλιοπούλου, η βιαιότητα των Καταλανών πέρασε στη λαϊκή παράδοση και καταγράφηκε αρνητικά τόσο σε βυζαντινές όσο και σε δυτικές πηγές της εποχής — ο Πάπας τους είχε αφορίσει, ενώ οι Βουργουνδοί συνέχιζαν να θεωρούν το δουκάτο νόμιμη δική τους κτήση.
Παρά τη φήμη τους ως βάρβαρων εισβολέων, υπάρχουν ενδείξεις ότι ανώτερα στρώματα της καταλανικής αριστοκρατίας είχαν κλασική παιδεία, ενώ η καταλανική γλώσσα χρησιμοποιούνταν επισήμως από νοτάριους για την επικύρωση εγγράφων — χωρίς ποτέ να επηρεάσει τη δημώδη ελληνική, σε αντίθεση με τη φραγκική. Η κυριαρχία τους κατέρρευσε το 1388, όταν ο Φλωρεντινός τραπεζίτης και τυχοδιώκτης Νέριο Ατσαγιόλι κατέλαβε την Ακρόπολη, βάζοντας τέλος σε 77 χρόνια καταλανικής διοίκησης. Μικρές καταλανικές θύλακες, όπως τα Σάλωνα και η Αίγινα, επιβίωσαν για ακόμη μερικές δεκαετίες, μέχρι την οθωμανική κατάκτηση. Μέχρι σήμερα, ο βασιλιάς της Ισπανίας διατηρεί τον εθιμικό, τιμητικό τίτλο «Δούκας της Αθήνας και των Νέων Πατρών» — ένα παράδοξο απομεινάρι μιας περιόδου που η ίδια η Ελλάδα έχει σχεδόν ξεχάσει