Υπάρχει μια παλιά ρωμαϊκή έκφραση, το «panem et circenses» — ψωμί και θεάματα. Ο Ιουβενάλης την έγραψε τον 2ο αιώνα μ.Χ. για να περιγράψει πώς μια αυτοκρατορία που κάποτε αποφάσιζε για πολέμους, φόρους και νόμους, είχε καταλήξει να ενδιαφέρεται μόνο για δωρεάν σιτάρι και μονομαχίες στο Κολοσσαίο. Οι αυτοκράτορες το είχαν καταλάβει νωρίς: όταν δεν μπορείς —ή δεν θέλεις— να λύσεις τα προβλήματα του λαού, του προσφέρεις θέαμα. Δύο χιλιάδες χρόνια μετά, το θέαμα άλλαξε μορφή. Έγινε δελτίο τύπου, τηλεοπτική εμφάνιση, καλοστημένο βίντεο στα social media. Η ουσία, όμως, παραμένει ύποπτα ίδια.
Το πρόβλημα δεν είναι η επικοινωνία — είναι η αντικατάσταση
Κάθε πολιτικός χρειάζεται να επικοινωνεί. Δεν είναι αμαρτία να εξηγείς τι κάνεις. Το πρόβλημα ξεκινά όταν η επικοινωνία δεν συνοδεύει το έργο, αλλά το υποκαθιστά. Όταν το προσωπικό γραφείου, ο προϋπολογισμός και η ενέργεια ενός πολιτικού πηγαίνουν κατά κύριο λόγο σε σύμβουλους εικόνας, δημοσκοπήσεις και «αφηγήματα», ενώ οι λίστες αναμονής στα νοσοκομεία, οι τιμές στο σούπερ μάρκετ και οι υποδομές μένουν στάσιμες.
Η ιστορία έχει δείξει επανειλημμένα πού οδηγεί αυτή η επιλογή.
Ιστορικά παραδείγματα
Ναπολέων Γ΄ και η Γαλλία του Δευτέρου Αυτοκρατορίας (1852-1870): Ο Λουδοβίκος-Ναπολέων ήταν από τους πρώτους σύγχρονους ηγέτες που κατάλαβε τη δύναμη της εικόνας — ανακαίνισε το Παρίσι, οργάνωσε εντυπωσιακές δημόσιες τελετές, χρησιμοποίησε τον νεαρό τότε φωτογραφικό μέσο για προπαγάνδα. Το καθεστώς του κατέρρευσε ξαφνικά στον πόλεμο με την Πρωσία, γιατί η λαμπερή πρόσοψη έκρυβε στρατιωτική και θεσμική σαθρότητα που κανείς δεν είχε αντιμετωπίσει ουσιαστικά.
Η Ιταλία του Μουσολίνι: Το φασιστικό καθεστώς επένδυσε τεράστιους πόρους σε παρελάσεις, αρχιτεκτονική εντυπωσιασμού και τον περίφημο μύθο ότι «ο Ντούτσε τα κάνει όλα σωστά» — ενώ η πραγματική οικονομική κατάσταση της χώρας παρέμενε προβληματική. Η προπαγάνδα δεν έλυσε ποτέ τα δομικά προβλήματα, απλώς τα έκρυψε μέχρι που ο πόλεμος τα αποκάλυψε βίαια.
Η βρετανική «Νέα Εργατική» εμπειρία: Η εκστρατεία επικοινωνίας του Τόνι Μπλερ τη δεκαετία του ’90, με αρχιτέκτονα τον Άλαστερ Κάμπελ, θεωρείται σχολικό παράδειγμα «spin». Πολλοί αναλυτές έκτοτε επισημαίνουν πως η υπερβολική εστίαση στη διαχείριση της είδησης δημιούργησε μακροπρόθεσμα μια κρίση εμπιστοσύνης απέναντι στην πολιτική τάξη, που η Βρετανία πληρώνει ακόμη.
Η ελληνική Μεταπολίτευση: Δεν χρειάζεται να πάμε μακριά. Δεκαετίες προεκλογικών εξαγγελιών, «βιτρινών» έργων που εγκαινιάζονταν πρόωρα για την κάμερα, και επικοινωνιακών πυροτεχνημάτων συνόδευσαν μια χώρα που έφτασε στη χρεοκοπία του 2010. Η εικόνα ευημερίας δεν αντικατέστησε ποτέ την ανάγκη για πραγματικές μεταρρυθμίσεις — απλώς καθυστέρησε τη στιγμή που η πραγματικότητα θα χτυπούσε την πόρτα.
Γιατί συμβαίνει
Η επικοινωνία είναι φθηνότερη και ταχύτερη από τη διακυβέρνηση. Ένα viral βίντεο κοστίζει λιγότερο και αποδίδει ταχύτερα πολιτικό κεφάλαιο από μια μεταρρύθμιση στη δικαιοσύνη που θα φανεί σε δέκα χρόνια. Οι σύγχρονες δημοσκοπήσεις και τα social media δημιούργησαν έναν βρόχο ανατροφοδότησης όπου η άμεση αντίδραση του κοινού ανταμείβει την εντύπωση, όχι το αποτέλεσμα. Ο πολιτικός που μαθαίνει να «διαβάζει» αυτόν τον βρόχο, βρίσκει προσωρινή ασφάλεια σε αυτόν — και σιγά σιγά η επικοινωνία γίνεται αυτοσκοπός αντί για εργαλείο.
Το αντίθετο επιχείρημα
Δίκαιο είναι να ειπωθεί και το αντίθετο: υπάρχει άποψη ότι σε πολύπλοκες, πολυκομματικές δημοκρατίες, η ικανότητα να εξηγείς και να πείθεις είναι η ίδια μορφή πολιτικής δεξιότητας — όχι υποκατάστατο της διακυβέρνησης, αλλά προϋπόθεσή της. Ένα καλό μέτρο που δεν εξηγείται σωστά, λένε κάποιοι, μπορεί να αποτύχει εξίσου με ένα κακό. Η γραμμή ανάμεσα σε «αναγκαία επικοινωνία» και «επικοινωνιακή διαφυγή» δεν είναι πάντα ευδιάκριτη, και είναι εύκολο να κατηγορήσει κανείς εκ των υστέρων.
Το ερώτημα που μένει
Η ιστορία, πάντως, δείχνει ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο: όταν η αναλογία γέρνει υπερβολικά προς την εικόνα και μακριά από την ουσία, ο λογαριασμός έρχεται πάντα — απλώς αργότερα. Το ερώτημα για τον σημερινό πολίτη δεν είναι αν οι πολιτικοί πρέπει να επικοινωνούν, αλλά αν αυτό που ακούει είναι απάντηση σε πρόβλημα ή απλώς άλλη μια παράσταση.