Με τις τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου να εκτοξεύονται λόγω της κλιμάκωσης του πολέμου ΗΠΑ-Ιράν και του νέου μετώπου Χούθι-Σαουδικής Αραβίας, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις βρίσκονται και πάλι σε κατάσταση συναγερμού, επιχειρώντας να αποφύγουν επανάληψη της κρίσης του 2022, χωρίς όμως να επιστρέψουν στις δαπανηρές οριζόντιες επιδοτήσεις εκείνης της περιόδου. Η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπογραμμίζει ότι τα μέτρα θα πρέπει να είναι στοχευμένα, προσωρινά και να διατηρούν τα κίνητρα για περιορισμό της κατανάλωσης ενέργειας.
Το μέγεθος του προβλήματος
Το πετρέλαιο τύπου Brent διαπραγματεύεται πλέον πάνω από τα 100 δολάρια το βαρέλι, περίπου 40% υψηλότερα σε σχέση με την αρχή του έτους, ενώ οι τιμές φυσικού αερίου στον ευρωπαϊκό κόμβο TTF κινούνται πάνω από τα 80 ευρώ ανά μεγαβατώρα, έχοντας αυξηθεί σημαντικά από τον Ιανουάριο. Σύμφωνα με στοιχεία που επικαλείται ο ευρωπαϊκός Τύπος, ο πόλεμος στο Ιράν έχει ήδη προσθέσει περίπου 24 δισ. ευρώ στον λογαριασμό ορυκτών καυσίμων της ΕΕ. Η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα, στα σενάρια της για το τέταρτο τρίμηνο, εξετάζει σημαντικά υψηλότερες τιμές πετρελαίου και φυσικού αερίου σε περίπτωση παρατεταμένης ενεργειακής κρίσης, ενώ έχει ήδη αυξήσει τα επιτόκια κατά 25 μονάδες βάσης, καθώς οι ενεργειακές εξελίξεις ενισχύουν τους πληθωριστικούς κινδύνους.
Πανευρωπαϊκός φόρος στα υπερκέρδη πετρελαϊκών
Η πιο φιλόδοξη πρόταση που βρίσκεται αυτή την περίοδο στο τραπέζι σε επίπεδο Βρυξελλών είναι η εξέταση επιβολής πανευρωπαϊκού έκτακτου φόρου στα υπερκέρδη των ενεργειακών εταιρειών —μια πολιτική που θυμίζει έντονα τα μέτρα του 2022, όταν οι κυβερνήσεις αναζήτησαν τρόπους να μετριάσουν το πολιτικό κόστος ενός σοκ που, όπως σημειώνουν αναλυτές, θα μπορούσε να αποδειχθεί από τα μεγαλύτερα των τελευταίων δεκαετιών. Η πρόταση έχει υποστηριχθεί από αρκετές κυβερνήσεις, όμως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή δεν έχει μέχρι στιγμής καταθέσει δική της πρόταση για ενιαίο φόρο σε επίπεδο ΕΕ. Δεν είναι τυχαίο ότι η συζήτηση αυτή εντείνεται ενόψει εκλογών που αναμένονται μέσα στο 2027 σε οκτώ χώρες της ΕΕ, μεταξύ των οποίων Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία και Πολωνία.
Σύνοδοι κορυφής και «χειμερινό σχέδιο»
Οι Ευρωπαίοι ηγέτες έχουν ήδη συζητήσει την ενεργειακή κρίση και τις επιπτώσεις του πολέμου στη Μέση Ανατολή, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει παρουσιάσει το πλαίσιο «AccelerateEU», με μέτρα για τη μείωση της ζήτησης, την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και την προστασία καταναλωτών και επιχειρήσεων από τις υψηλές τιμές. Παράλληλα, οι ευρωπαϊκοί θεσμοί βρίσκονται σε αυξημένη δραστηριότητα για τον συντονισμό μέτρων στήριξης, με τον ενεργειακό ανεφοδιασμό να αποτελεί κεντρικό θέμα στις επαφές με χώρες παραγωγούς και εταίρους.
Σε αντίθεση με το 2022, αρκετά από τα εργαλεία που θεσπίστηκαν τότε —όπως οι δεσμευτικοί στόχοι πλήρωσης των αποθηκών φυσικού αερίου πριν τον χειμώνα— παραμένουν ήδη σε ισχύ, δίνοντας στις κυβερνήσεις ένα σχετικό προβάδισμα σε σχέση με την προηγούμενη κρίση. Η Κομισιόν επισημαίνει ότι η Ευρώπη είναι σήμερα καλύτερα προετοιμασμένη, χάρη στη διαφοροποίηση των προμηθειών, την αυξημένη δυναμικότητα εισαγωγής LNG και τη χαμηλότερη κατανάλωση φυσικού αερίου.
Τα εθνικά μέτρα: από τη Σουηδία ως τη Βρετανία
Σε εθνικό επίπεδο, η εικόνα είναι ανομοιογενής αλλά αποκαλυπτική της στρατηγικής «στοχευμένης» παρέμβασης που ακολουθούν πλέον οι κυβερνήσεις, αντί των οριζόντιων επιδοτήσεων του παρελθόντος:
- Χώρες όπως το Βέλγιο, η Ολλανδία, το Λουξεμβούργο και η Ιρλανδία έχουν προχωρήσει σε ενημερωτικές εκστρατείες εξοικονόμησης ενέργειας προς τους πολίτες.
- Αρκετές χώρες έχουν λάβει προσωρινά μέτρα για τον περιορισμό των επιπτώσεων από τις υψηλές τιμές καυσίμων, μεταξύ άλλων μέσω μειώσεων φόρων και ειδικών παρεμβάσεων στην αγορά.
- Η Σουηδία έχει μειώσει στο μισό τις τιμές των μηνιαίων εισιτηρίων στις δημόσιες συγκοινωνίες, με στόχο την ενίσχυση της χρήσης των μέσων μαζικής μεταφοράς και τον περιορισμό της κατανάλωσης καυσίμων.
- Στη Βρετανία, από την 1η Οκτωβρίου καταργείται ο ΦΠΑ στους οικιακούς λογαριασμούς ηλεκτρικού ρεύματος, με εκτιμώμενη ετήσια εξοικονόμηση περίπου 45 λιρών για μέσο νοικοκυριό, ενώ περίπου 6 εκατομμύρια ευάλωτα νοικοκυριά θα λάβουν επιπλέον έκπτωση 150 λιρών για τον χειμώνα 2026-2027.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή καταγράφει συνολικά μέτρα ύψους περίπου 14,5 δισ. ευρώ που είχαν υιοθετηθεί ή ανακοινωθεί από τα κράτη-μέλη έως τις αρχές Μαΐου, με σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς το είδος και το κόστος τους.
Ο κίνδυνος στις αποθήκες
Μια ιδιαίτερα ανησυχητική πτυχή της κρίσης αφορά τη συμπεριφορά της αγοράς: οι υψηλές τρέχουσες τιμές φυσικού αερίου και η αβεβαιότητα για την εξέλιξη της κρίσης έχουν επιβραδύνει την αναπλήρωση των ευρωπαϊκών αποθεμάτων ενόψει χειμώνα. Οι αποθήκες φυσικού αερίου στην Ευρώπη βρίσκονται περίπου στο 69%, έναντι περίπου 85% που αποτελεί τον μέσο όρο της τελευταίας πενταετίας για αυτή την εποχή.
Τι δείχνει η συνολική εικόνα
Η κατάσταση, σύμφωνα με ευρωπαϊκές πηγές, δεν θεωρείται —προς το παρόν— τόσο οξεία όσο η κρίση που ακολούθησε τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, όταν οι τιμές φυσικού αερίου είχαν εκτοξευθεί σε πρωτοφανή επίπεδα. Ωστόσο, η ταυτόχρονη ύπαρξη δύο ανοιχτών μετώπων —του πολέμου ΗΠΑ-Ιράν με επίκεντρο τα Στενά του Ορμούζ και της συνεχιζόμενης σύγκρουσης στην Ουκρανία— σε συνδυασμό με τα χαμηλότερα από τα συνηθισμένα επίπεδα αποθήκευσης φυσικού αερίου, τροφοδοτεί σοβαρές ανησυχίες για ευρύτερες επιπτώσεις στην παγκόσμια οικονομία τους επόμενους μήνες.
Η Ευρώπη, όπως δείχνει η μέχρι τώρα αντίδρασή της, επιλέγει προς το παρόν πιο στοχευμένα και λιγότερο δαπανηρά «μαξιλάρια προστασίας» — αλλά όλα δείχνουν πως αν η κρίση στη Μέση Ανατολή συνεχίσει να κλιμακώνεται, οι κυβερνήσεις θα κληθούν να αξιολογήσουν αν η σημερινή στρατηγική επαρκεί για την προστασία νοικοκυριών και επιχειρήσεων.