Η Ειρήνη η Αθηναία ήταν η πρώτη γυναίκα που κυβέρνησε μόνη της τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ως αυτοκράτορας. Για να εξασφαλίσει την εξουσία, έφτασε στο σημείο να οργανώσει την ανατροπή του ίδιου της του γιου, Κωνσταντίνου ΣΤ΄, και να διατάξει την τύφλωσή του.
Γεννήθηκε στην Αθήνα γύρω στο 752 μ.Χ., σε μια εποχή που η Αθήνα ήταν μια επαρχιακή πόλη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Το 769 μ.Χ. επιλέχθηκε ως σύζυγος του Λέοντα Δ΄ και παντρεύτηκαν στην Κωνσταντινούπολη. Το 771 γεννήθηκε ο γιος τους, Κωνσταντίνος.
Όταν ο Λέων πέθανε το 780, ο Κωνσταντίνος ήταν μόλις εννέα ετών. Η Ειρήνη ανέλαβε την αντιβασιλεία και ουσιαστικά κυβέρνησε την αυτοκρατορία στο όνομα του ανήλικου γιου της.
Όμως η Ειρήνη δεν ήταν διατεθειμένη να παραδώσει εύκολα την εξουσία όταν ο γιος της ενηλικιώθηκε. Η σχέση τους έγινε ολοένα και πιο συγκρουσιακή και η πολιτική αντιπαράθεση μεταξύ τους οξύνθηκε.
Το 790, ο στρατός αντέδρασε στην προσπάθειά της να διατηρήσει τον απόλυτο έλεγχο και η Ειρήνη απομακρύνθηκε προσωρινά από την εξουσία. Ο Κωνσταντίνος κυβέρνησε πλέον μόνος.
Το 792, όμως, ο Κωνσταντίνος επανέφερε τη μητέρα του στην εξουσία και την έκανε συναυτοκράτειρα. Από εκείνη τη στιγμή κυβέρνησαν μαζί, αν και οι μεταξύ τους σχέσεις παρέμειναν τεταμένες.
Το 797 η Ειρήνη οργάνωσε συνωμοσία εναντίον του γιου της. Ο Κωνσταντίνος συνελήφθη από τους ανθρώπους της, μεταφέρθηκε στο παλάτι και οδηγήθηκε στο Πορφυρό δωμάτιο, τον ίδιο χώρο όπου είχε γεννηθεί. Εκεί τυφλώθηκε με εντολή της Ειρήνης. Ορισμένες πηγές αναφέρουν ότι πέθανε λίγο αργότερα, ενώ άλλες παραδόσεις αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο να επέζησε για μεγαλύτερο διάστημα. Η ακριβής τύχη του δεν είναι απολύτως βέβαιη.
Η τύφλωση αποτελούσε στο Βυζάντιο έναν συνηθισμένο τρόπο πολιτικής εξουδετέρωσης ενός αντιπάλου, καθώς μπορούσε να τον καταστήσει ακατάλληλο για την άσκηση της αυτοκρατορικής εξουσίας.
Μετά την εξουδετέρωση του γιου της, η Ειρήνη κυβέρνησε μόνη της, από το 797 έως το 802. Σε ορισμένα επίσημα έγγραφα χρησιμοποίησε τον ανδρικό τίτλο «βασιλεύς» (basileus), ενώ στα νομίσματα και τις σφραγίδες της απαντά και ο τίτλος «βασίλισσα» (basilissa). Η χρήση του «βασιλεύς» υπογράμμιζε ότι ασκούσε η ίδια την αυτοκρατορική εξουσία.
Η Ειρήνη έμεινε επίσης γνωστή για τον ρόλο της στην αποκατάσταση της τιμητικής προσκύνησης των εικόνων. Υπό την εξουσία της συγκλήθηκε το 787 η Β΄ Σύνοδος της Νίκαιας, η οποία αποκατέστησε την τιμή των εικόνων και έβαλε τέλος στην πρώτη φάση της Εικονομαχίας.
Το 802, όμως, ανατράπηκε από συνωμοσία ανώτατων αξιωματούχων του παλατιού και εξορίστηκε. Πέθανε το 803 στη Λέσβο, μακριά από την εξουσία που είχε κρατήσει για τόσα χρόνια.
Η Ειρήνη η Αθηναία παραμένει μία από τις πιο αμφιλεγόμενες και σύνθετες μορφές της βυζαντινής ιστορίας. Για κάποιους υπήρξε η γυναίκα που αποκατέστησε τις εικόνες και κατάφερε να κυβερνήσει μόνη της μια αυτοκρατορία που θεωρούσε την ανδρική εξουσία σχεδόν αυτονόητη. Για άλλους, η τύφλωση του ίδιου της του γιου αποτελεί τη σκοτεινότερη πράξη μιας σκληρής μάχης για την εξουσία.
