Σε εκατοντάδες εργοστάσια και αποθήκες σε όλη την Κίνα, ρομπότ αναλαμβάνουν όλο και περισσότερο εργασίες που κανένας δεν θέλει πια να κάνει: επαναλαμβανόμενες, κουραστικές, μονότονες. Πίσω από αυτή τη μαζική στροφή προς την αυτοματοποίηση κρύβεται ένας συνδυασμός δημογραφικής ανάγκης, βιομηχανικής στρατηγικής και —όπως αποδεικνύεται— μιας εντελώς νέας βιομηχανίας ανθρώπων που… εκπαιδεύουν ρομπότ.
Μια συρρικνούμενη εργατική δύναμη
Η βασική αιτία είναι δημογραφική. Το ποσοστό γεννήσεων στην Κίνα έχει φτάσει σε ιστορικό χαμηλό, εντείνοντας τους φόβους για ένα μεγάλο οικονομικό σοκ τις επόμενες δεκαετίες, καθώς το τεράστιο εργατικό δυναμικό της χώρας συρρικνώνεται ενώ ο πληθυσμός συνταξιούχων διογκώνεται. Μια σειρά από κυβερνητικές πολιτικές —από χρηματικά βοηθήματα και φορολογικές ελαφρύνσεις μέχρι απλοποίηση του γάμου— δεν έχει καταφέρει μέχρι στιγμής να ανατρέψει αυτή την πτωτική τάση. Παράλληλα, η γήρανση του πληθυσμού προκαλεί έλλειψη εργατικού δυναμικού, κάτι που ενισχύει περαιτέρω την ανάπτυξη της ρομποτικής αυτοματοποίησης.
Το αποτέλεσμα είναι ότι η Κίνα αντιμετωπίζει μια διπλή πρόκληση: ελλείψεις εργατικού δυναμικού σε ορισμένους κλάδους, ταυτόχρονα με ανεργία σε άλλους. Τα ρομπότ και η αυτοματοποίηση εμφανίζονται πλέον ως μία από τις βασικές απαντήσεις σε αυτό το αίνιγμα.
Ο μεγαλύτερος «στρατός» ρομπότ στον κόσμο
Τα νούμερα δείχνουν την κλίμακα της αλλαγής. Η Κίνα έχει υπερδιπλασιάσει την αναλογία ρομπότ προς εργαζομένους σε εργοστάσια μέσα σε τέσσερα χρόνια (2018-2022) και κατατάσσεται πλέον τρίτη παγκοσμίως σε αυτόν τον δείκτη. Η πυκνότητα ρομπότ στη χώρα έφτασε τις 470 μονάδες ανά 10.000 εργαζομένους το 2023, σε σύγκριση με 295 μονάδες στις ΗΠΑ. Εγχώριοι ειδικοί εκτιμούν ότι η τεχνολογία αυτή θα μπορούσε να επηρεάσει περίπου το 70% του κινεζικού μεταποιητικού τομέα.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Foxconn, του γίγαντα κατασκευής iPhone, που ανάμεσα στο 2012 και το 2016 αντικατέστησε περίπου 60.000 θέσεις εργασίας με ρομπότ σε ένα εργοστάσιο, στο πλαίσιο μιας προσπάθειας να αυξήσει σημαντικά την αυτοματοποίηση των εργοστασίων της. Σε ολόκληρη τη βιομηχανική ζώνη της χώρας, μηχανικός συστημάτων στη πόλη Φοσάν περιγράφει το φαινόμενο απλά: το συνολικό εργατικό δυναμικό σε μια γραμμή παραγωγής συρρικνώνεται συνήθως κατά περίπου 15%, καθώς πολλές επαναλαμβανόμενες εργασίες αναπόφευκτα εξαφανίζονται με την εισαγωγή βιομηχανικών ρομπότ.
Γιατί ακριβώς οι «βαρετές» δουλειές
Η επιλογή να στοχεύσουν πρώτα τις πιο μονότονες, κουραστικές ή επικίνδυνες εργασίες δεν είναι τυχαία. Είναι ακριβώς αυτές οι δουλειές που οι νεότερες γενιές Κινέζων αποφεύγουν όλο και περισσότερο — νέοι εργαζόμενοι στρέφονται μακριά από την κουραστική, επαναλαμβανόμενη εργασία σε εργοστάσια που επέλεγαν οι γονείς τους. Ταυτόχρονα, καθώς οι μισθοί στην Κίνα αυξάνονται σταθερά, το κόστος των βιομηχανικών ρομπότ μειώνεται, κάνοντας την αυτοματοποίηση οικονομικά πιο ελκυστική επιλογή για τις επιχειρήσεις. Έρευνες δείχνουν ότι η πλειονότητα των εργαζομένων σε χώρες με έντονη βιομηχανική αυτοματοποίηση θεωρούν θετική την ανάθεση επικίνδυνων, ανθυγιεινών ή επαναλαμβανόμενων εργασιών σε ρομπότ.
Το παράδοξο: άνθρωποι που εκπαιδεύουν ρομπότ να κάνουν βαρετές δουλειές
Ίσως το πιο ενδιαφέρον —και ειρωνικό— κεφάλαιο αυτής της ιστορίας είναι μια εντελώς νέα κατηγορία εργασίας που γεννήθηκε από την ίδια την αυτοματοποίηση. Για να λύσει την έλλειψη δεδομένων που χρειάζονται τα ανθρωποειδή ρομπότ ώστε να μάθουν να κινούνται σωστά, η Κίνα χτίζει κέντρα εκπαίδευσης και προσλαμβάνει εργαζομένους για να εκτελούν μονότονες εργασίες ξανά και ξανά — αυτή τη φορά όχι για να παραχθεί κάτι, αλλά για να καταγραφούν τα δεδομένα κίνησής τους.
Τοπικές κυβερνήσεις έχουν χρηματοδοτήσει περίπου σαράντα τέτοια κέντρα εκπαίδευσης ρομπότ σε όλη τη χώρα. Σε αυτές τις εγκαταστάσεις, άνθρωποι-εκπαιδευτές μιμούνται επανειλημμένα καθημερινές κινήσεις —όπως το δίπλωμα ρούχων ή το σκούπισμα ενός τραπεζιού— προκειμένου να παραχθούν τα κρίσιμα δεδομένα κίνησης που θα «μάθουν» στα ρομπότ πώς να εκτελούν τις ίδιες εργασίες αυτόνομα. Ένας εικοσάχρονος φοιτητής πληροφορικής που εργάζεται ως τέτοιος εκπαιδευτής περιέγραψε τον εαυτό του και τους συναδέλφους του ως «κυβερνο-εργάτες», χαρακτηρίζοντας τη δουλειά αρκετά βαρετή αλλά αξιοπρεπή. Η κινεζική κυβέρνηση θεωρεί αυτά τα δεδομένα κίνησης κλειδί για την αύξηση της παραγωγικότητας, την αντιμετώπιση των ελλείψεων εργατικού δυναμικού και τη διατήρηση του τεχνολογικού προβαδίσματος της χώρας, αν και ερευνητές συνεχίζουν να συζητούν αν η μαζική συλλογή δεδομένων είναι πράγματι ο πιο αποτελεσματικός δρόμος προς πλήρως ευφυή ρομπότ.
Το κοινωνικό κόστος
Η μετάβαση αυτή δεν είναι χωρίς τριβές. Έρευνες δείχνουν ότι μια τυπική αύξηση της έκθεσης σε ρομπότ κατά μία τυπική απόκλιση μειώνει τις πιθανότητες απασχόλησης κατά 5 ποσοστιαίες μονάδες και αυξάνει τις αποχωρήσεις από την αγορά εργασίας κατά 1 ποσοστιαία μονάδα, ενώ οι ωριαίοι μισθοί μειώνονται περίπου κατά 8%. Οι συνολικές ετήσιες αποδοχές παραμένουν συχνά σταθερές μόνο επειδή οι εργαζόμενοι που θίγονται τείνουν να επεκτείνουν το ωράριό τους.
Η κινεζική κυβέρνηση φαίνεται να αναγνωρίζει τον κίνδυνο. Εκπρόσωποι έχουν ανακοινώσει μέτρα πολιτικής για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων στην απασχόληση, ενώ το ζήτημα έχει ενσωματωθεί στο 15ο Πενταετές Σχέδιο της χώρας. Σε επίπεδο επαρχίας, η κυβέρνηση της Γκουανγκντόνγκ έχει δεσμευτεί για 5 δισεκατομμύρια γιουάν σε βάθος τριετίας για την επανεκπαίδευση εκατομμυρίων βιομηχανικών εργαζομένων, προσφέροντας επιδοτήσεις, πιστοποιήσεις και προσαρμοσμένα προγράμματα κατάρτισης από επιχειρήσεις — με στόχο να δημιουργηθεί ένα εργατικό δυναμικό εξοικειωμένο με την αυτοματοποίηση πριν οι μηχανές αποκτήσουν πολύ μεγάλη υπεροχή. Όπως σημειώνει αναλυτής με έδρα το Χονγκ Κονγκ, το ζήτημα του χρονισμού είναι κρίσιμο: μακροπρόθεσμα η αυτοματοποίηση αποτελεί μέρος της λύσης για ένα μικρότερο εργατικό δυναμικό, βραχυπρόθεσμα όμως, αν δεν διαχειριστεί σωστά, κινδυνεύει να εκτοπίσει εργαζομένους που δεν έχουν ακόμη σαφείς εναλλακτικές ευκαιρίες.
Το συμπέρασμα
Η στρατηγική της Κίνας να αναθέτει τις πιο βαρετές, επικίνδυνες και επαναλαμβανόμενες δουλειές σε ρομπότ δεν είναι απλώς τεχνολογική επιλογή — είναι απάντηση σε μια δημογραφική πίεση που η χώρα δεν μπορεί να αγνοήσει. Καθώς ο πληθυσμός γερνάει και οι νεότερες γενιές αποφεύγουν τη βαριά βιομηχανική εργασία, η αυτοματοποίηση παρουσιάζεται ως μονόδρομος για τη διατήρηση της παραγωγικής ισχύος της χώρας. Ταυτόχρονα όμως δημιουργεί νέες μορφές εργασίας —όπως οι άνθρωποι που «διδάσκουν» στα ρομπότ πώς να κάνουν τις βαρετές δουλειές— και θέτει σοβαρά ερωτήματα για το πώς θα αναδιαταχθούν εκατομμύρια εργαζόμενοι σε μια οικονομία που αλλάζει ταχύτερα από όσο μπορεί να προσαρμοστεί το εργατικό δυναμικό της.