Λίγες ιστορίες της βυζαντινής ιστορίας έχουν τόση ένταση όσο η ζωή του Βάρδα Σκληρού — ενός ανθρώπου που έσωσε την Κωνσταντινούπολη, μετά στράφηκε εναντίον της, πέρασε δέκα χρόνια εξορίας στη Βαγδάτη, και τελικά υποκλίθηκε στον ίδιο αυτοκράτορα που είχε προσπαθήσει να ανατρέψει δύο φορές.
Ο ήρωας πριν γίνει στασιαστής
Ο Βάρδας Σκληρός καταγόταν από ισχυρή μικρασιατική οικογένεια αρμενικής καταγωγής, με τεράστιες κτήσεις στα ανατολικά σύνορα της αυτοκρατορίας. Η μητέρα του Γρηγορία ήταν συγγενής του Βασιλείου Α΄, ενώ ο ίδιος ήταν και κουνιάδος του αυτοκράτορα Ιωάννη Α΄ Τσιμισκή.
Πριν καν σκεφτεί να διεκδικήσει τον θρόνο, ο Σκληρός είχε ήδη γράψει το όνομά του στην ιστορία: θεωρείται υπεύθυνος για την εξαιρετική άμυνα της Κωνσταντινούπολης απέναντι στον στρατό του Σβιατοσλάβ Α΄ του Κιέβου το 970-971, αποκρούοντας μία από τις σοβαρότερες απειλές που είχε αντιμετωπίσει το Βυζάντιο εκείνη την εποχή.
Από έμπιστος στρατηγός σε διεκδικητή του θρόνου
Όταν πέθανε ο Τσιμισκής, ο Σκληρός —ισχυρός, έμπειρος και με την υποστήριξη Αρμενίων και ισχυρών οικογενειών— ήλπιζε να αναλάβει ενεργά την εξουσία. Όμως ο ευνούχος Βασίλειος Λεκαπηνός, που στην πράξη κυβερνούσε στο όνομα του νεαρού Βασιλείου Β΄, τον απομάκρυνε από την κρίσιμη στρατιωτική του θέση στην Ανατολή το 975, μεταθέτοντάς τον στη Μεσοποταμία.
Αυτή η υποβάθμιση αποδείχθηκε η σπίθα που πυροδότησε τη μεγάλη ασιατική επανάσταση του 976-979. Ο Σκληρός ανακηρύχθηκε αυτοκράτορας, συγκέντρωσε στρατό και έγινε κύριος μεγάλου τμήματος της Μικράς Ασίας, θέτοντας σε πραγματικό κίνδυνο τον νεαρό, άπειρο ακόμη Βασίλειο Β΄.
Η αντεπίθεση: Φωκάς εναντίον Σκληρού
Για να αντιμετωπίσει την απειλή, ο αυτοκράτορας ανακάλεσε από την εξορία έναν άλλο ισχυρό στρατηγό, τον Βάρδα Φωκά — μέλος της ανταγωνιστικής αριστοκρατικής οικογένειας των Φωκάδων. Η κίνηση αυτή αποδείχθηκε καθοριστική: ο Φωκάς κατάφερε να νικήσει τον Σκληρό το 979, αναγκάζοντάς τον να καταφύγει κοντά στην Άμιδα, ζητώντας βοήθεια από Άραβες συμμάχους.
Η τύχη όμως τον πρόδωσε ξανά: ο τοπικός εμίρης τον συνέλαβε και τον έστειλε ως αιχμάλωτο στη Βαγδάτη, όπου ο Σκληρός θα περνούσε τα επόμενα περίπου δέκα χρόνια της ζωής του σε εξορία — μια περίοδος τόσο θρυλική, που άφησε ίχνη ακόμη και στα ακριτικά τραγούδια της βυζαντινής λαϊκής παράδοσης.
Η μεγάλη ανατροπή: σύμμαχοι, μετά και πάλι αντίπαλοι
Το 986/987, καθώς ο ίδιος ο Βάρδας Φωκάς στράφηκε πλέον εναντίον του Βασιλείου Β΄ επαναστατώντας, ο Σκληρός βρήκε την ευκαιρία να δραπετεύσει από τη Βαγδάτη. Οι δύο πρώην εχθροί, εκπλήσσοντας τους πάντες, συμφώνησαν να συνεργαστούν και να μοιραστούν την αυτοκρατορία: ο Φωκάς θα διοικούσε την Ευρώπη και την Κωνσταντινούπολη, ενώ ο Σκληρός την Ασία.
Η συμμαχία όμως δεν κράτησε πολύ. Ο Φωκάς, μη εμπιστευόμενος τον παλιό του αντίπαλο, τον παγίδευσε και τον φυλάκισε στο απομακρυσμένο φρούριο Τυροποιόν.
Το τέλος και των δύο στασιαστών
Η κατάληξη ήρθε στις 13 Απριλίου 989, στη Μάχη της Αβύδου, όπου ο Βάρδας Φωκάς έπεσε νεκρός εν μέσω της μάχης εναντίον των δυνάμεων του Βασιλείου Β΄. Απελευθερωμένος πλέον, ο Σκληρός ανέλαβε την ηγεσία όσων είχαν απομείνει από την εξέγερση — όμως, χωρίς πραγματικές δυνατότητες να συνεχίσει, επέλεξε τελικά να παραδοθεί ο ίδιος στον αυτοκράτορα.
Αντί για τιμωρία, ο Βασίλειος Β΄ επέδειξε αξιοσημείωτη επιείκεια: του επέστρεψε την περιουσία και τα αξιώματά του. Ο ηττημένος πλέον Σκληρός, σύμφωνα με τον ιστορικό Μιχαήλ Ψελλό, έγινε ακόμη και σύμβουλος του αυτοκράτορα, δίνοντάς του πολύτιμες συμβουλές για το πώς να διαχειρίζεται τους ισχυρούς κυβερνήτες των επαρχιών — μαθήματα βγαλμένα από τη δική του, ταραχώδη πορεία.
Ο Βάρδας Σκληρός πέθανε στις 6 Μαρτίου 991, κλείνοντας έναν κύκλο ζωής γεμάτο δόξα, προδοσίες, εξορία και τελικά συμφιλίωση — μια από τις πιο κινηματογραφικές ιστορίες της μέσης βυζαντινής περιόδου.