Στις 12 Μαΐου 1941, στο Βερολίνο, ο μηχανικός Κόνραντ Τσούζε (Konrad Zuse) παρουσίασε μια μηχανή που γέμιζε ένα δωμάτιο και λειτουργούσε με ηλεκτρομηχανικούς διακόπτες, τα ρελέ. Την ονόμασε Z3. Πολλοί ιστορικοί της πληροφορικής τη θεωρούν έναν από τους πρώτους λειτουργικούς, προγραμματιζόμενους και πλήρως αυτόματους υπολογιστές. Το πρωτότυπο δεν σώθηκε: καταστράφηκε το 1943, σε αεροπορικό βομβαρδισμό της γερμανικής πρωτεύουσας.
Τι ήταν η Z3
Αντί για λυχνίες ή τρανζίστορ, η Z3 χρησιμοποιούσε ρελέ. Οι καταγραφές διαφέρουν ως προς τον αριθμό τους: κάποιες μιλούν για περίπου δύο χιλιάδες, άλλες για περίπου δυόμισι χιλιάδες. Υπολόγιζε με το δυαδικό σύστημα και με αριθμούς κινητής υποδιαστολής μήκους 22 bit.
Το πρόγραμμά της δεν βρισκόταν αποθηκευμένο στη μνήμη της. Διαβαζόταν από εξωτερική ταινία, και έτσι, για να αλλάξει κανείς πρόγραμμα, δεν χρειαζόταν να ξανακαλωδιώσει τη μηχανή. Αυτό τη διαφοροποιούσε από πολλές υπολογιστικές συσκευές της εποχής, που ήταν φτιαγμένες για μία συγκεκριμένη δουλειά.
Γιατί ο τίτλος «πρώτος υπολογιστής» αμφισβητείται
Η απάντηση εξαρτάται από το τι ονομάζουμε υπολογιστή. Οι βρετανικοί Colossus και ο αμερικανικός ENIAC ήταν ηλεκτρονικοί, ενώ η Z3 ήταν ηλεκτρομηχανική. Η Z3 πάλι δεν είχε εντολή υπό όρους, δηλαδή δεν μπορούσε να επιλέγει διαφορετική διαδρομή ανάλογα με ένα ενδιάμεσο αποτέλεσμα. Το 1998 αποδείχθηκε ότι, κατ’ αρχήν, η αρχιτεκτονική της είναι ισοδύναμη με μηχανή Turing. Όμως αυτό ισχύει μόνο θεωρητικά, αν υπολογίζονταν εκ των προτέρων όλα τα πιθανά αποτελέσματα, κάτι που δεν είχε πρακτική εφαρμογή. Γι’ αυτό οι πιο προσεκτικές διατυπώσεις μιλούν για «μία από τις πρώτες» και όχι για «την πρώτη».
Η χρήση και το τέλος της
Η μηχανή δεν θεωρήθηκε ζωτικής σημασίας και δεν μπήκε ποτέ σε καθημερινή λειτουργία. Χρησιμοποιήθηκε κυρίως σε αεροδυναμικούς υπολογισμούς, όπως στο πρόβλημα του πτερυγισμού των φτερών αεροπλάνων. Οι περισσότερες πηγές τοποθετούν την καταστροφή της στις 21 Δεκεμβρίου 1943, όταν ο βομβαρδισμός κατέστρεψε το κτίριο όπου φυλασσόταν.
Το 1961 η εταιρεία του Τσούζε, η Zuse KG, κατασκεύασε με τη δική του εποπτεία μια λειτουργική αναπαραγωγή, που εκτίθεται μόνιμα στο Deutsches Museum του Μονάχου. Η ημερομηνία αυτή δίνεται κατά περίπτωση ως 1961 ή 1962.
Τι ξέρουμε και τι όχι
Επιβεβαιώνονται η παρουσίαση του 1941, η χρήση ρελέ, η ταινία προγράμματος και η καταστροφή του πρωτοτύπου στον πόλεμο. Δεν συμφωνούν όλες οι καταγραφές στον ακριβή αριθμό των ρελέ ούτε στο πότε ολοκληρώθηκε ο σχεδιασμός, που τοποθετείται στη δεκαετία του 1930. Το ουσιαστικό δίδαγμα είναι ότι η ιστορία του υπολογιστή δεν έχει μία και μοναδική «πρώτη» μηχανή. Έχει διαδοχικά βήματα, σε διαφορετικές χώρες, συχνά χωρίς οι δημιουργοί να γνωρίζουν ο ένας τον άλλον.
