Σε μια δήλωση που προκαλεί σκεπτικισμό και στην Ουάσινγκτον και σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν εξέφρασε την πεποίθησή του ότι η Άγκυρα και οι ΗΠΑ θα βρουν «πολύ σύντομα» τρόπο να άρουν τις αμερικανικές κυρώσεις CAATSA, επιτρέποντας έτσι την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των προηγμένων μαχητικών F-35. Η δήλωση, που έγινε στο περιθώριο του Doha Forum, έρχεται σε μια περίοδο έντονων διπλωματικών πιέσεων από την Τουρκία, αλλά και αυστηρών προειδοποιήσεων από το αμερικανικό Κογκρέσο, το οποίο βλέπει στην αγορά των ρωσικών S-400 μια άμεση απειλή για την ασφάλεια του ΝΑΤΟ.
Ο Φιντάν, μιλώντας στο Reuters, τόνισε ότι «οι νατοϊκοί σύμμαχοι έχουν ήδη ξεκινήσει να εργάζονται στο ζήτημα», υπονοώντας ότι η δεύτερη θητεία του Ντόναλντ Τραμπ ανοίγει νέα προοπτική. «Πιστεύω ότι θα βρούμε έναν τρόπο πολύ σύντομα», δήλωσε χαρακτηριστικά, χωρίς να διευκρινίσει χρονοδιαγράμματα ή συγκεκριμένες παραχωρήσεις από την πλευρά της Άγκυρας. Ωστόσο, η δήλωσή του έρχεται σε αντίθεση με την πραγματικότητα: Οι κυρώσεις CAATSA επιβλήθηκαν το 2020 ακριβώς λόγω της αγοράς των S-400, που οδήγησε στην αποπομπή της Τουρκίας από το πρόγραμμα F-35, και παραμένουν σε ισχύ, με το Κογκρέσο να εμποδίζει κάθε χαλάρωση.
Οι Ρίζες του Προβλήματος: S-400 και οι Κίνδυνοι για το ΝΑΤΟ
Η κρίση ξεκίνησε το 2019, όταν η Τουρκία αγνόησε επανειλημμένες προειδοποιήσεις των ΗΠΑ και προχώρησε στην αγορά του ρωσικού συστήματος αντιπυραυλικής άμυνας S-400, κόστους 2,5 δισ. δολαρίων. Οι Αμερικανοί θεώρησαν ότι τα ρωσικά ραντάρ θα μπορούσαν να «σκανάρουν» τα μυστικά των F-35, θέτοντας σε κίνδυνο την τεχνολογική υπεροχή του ΝΑΤΟ. Αποτέλεσμα; Αποπομπή από το πρόγραμμα, κυρώσεις σε τουρκικές εταιρείες και στρατιωτικούς αξιωματούχους, και απώλεια δισεκατομμυρίων σε συμβόλαια.
Παρά τις τουρκικές διαμαρτυρίες ότι οι κυρώσεις είναι «αδικαιολόγητες», ειδικοί σε Ουάσινγκτον και Βρυξέλλες επιμένουν ότι η Άγκυρα πρέπει να αποσύρει τα S-400 για να επιστρέψει. «Δεν πρόκειται για τιμωρία, αλλά για προστασία συμμαχικών συμφερόντων», σχολιάζει ανακοίνωση του Υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ, ενώ το Κογκρέσο, μέσω του νόμου NDAA του 2020, απαγορεύει ρητά πωλήσεις F-35 στην Τουρκία χωρίς πλήρη συμμόρφωση. Η τουρκική πλευρά, από την άλλη, ψάχνει εναλλακτικές, όπως εγχώρια μαχητικά (KAAN), αλλά και αυτά εξαρτώνται από αμερικανικούς κινητήρες, των οποίων οι άδειες εξαγωγής είναι παγωμένες.
Διπλωματικές Ελπίδες και Σκιές Αβεβαιότητας
Ο Φιντάν φαίνεται να βασίζεται στην προσωπική σχέση Ερντογάν-Τραμπ, με τον Τούρκο πρόεδρο να έχει ήδη θέσει το θέμα στην ατζέντα συνομιλιών. Ωστόσο, πηγές από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ αναφέρουν ότι, παρά τις τεχνικές συζητήσεις, η άρση των κυρώσεων απαιτεί πολιτική βούληση – κάτι που το Κογκρέσο, με ισχυρή ελληνοαμερικανική και ισραηλινή πίεση, δεν βιάζεται να δώσει. «Η Τουρκία πρέπει να επιλέξει: Ρωσία ή ΝΑΤΟ», λέει αναλυτής του Atlantic Council, υπογραμμίζοντας ότι η Άγκυρα εξακολουθεί να εισάγει ρωσικό αέριο σε επίπεδα ρεκόρ.
Πέρα από τα F-35, ο Φιντάν άγγιξε και άλλα «καυτά» ζητήματα. Για τη Γάζα, εξέφρασε την ετοιμότητα της Τουρκίας να συμμετάσχει σε δύναμη σταθεροποίησης, προτείνοντας παλαιστινιακή αστυνομία χωρίς μέλη της Χαμάς και διεθνή εγγυήσεις, αλλά προειδοποίησε ότι αποτυχία στην εφαρμογή του αμερικανικού σχεδίου θα είναι «τεράστια αποτυχία» για τις ΗΠΑ. Όσο για την Ουκρανία, χαρακτήρισε το αμερικανικό σχέδιο ειρήνης «σημείο εκκίνησης», εκφράζοντας ελπίδα ότι οι πλευρές δεν θα εγκαταλείψουν το τραπέζι, ενώ η Τουρκία είναι έτοιμη να φιλοξενήσει νέες συνομιλίες.
Τι Σημαίνει για την Ανατολική Μεσόγειο και το ΝΑΤΟ;
Οι δηλώσεις Φιντάν έρχονται σε ευαίσθητο timing, με την Τουρκία να εντείνει τις προκλήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο και την Κύπρο, ενώ η αγορά S-400 παραμένει «κόκκινη γραμμή» για πολλούς συμμάχους. Αν η Ουάσινγκτον υποχωρήσει χωρίς αντίκρισμα, κινδυνεύει να υπονομεύσει την εμπιστοσύνη στο ΝΑΤΟ – ειδικά με φόντο την κλιμάκωση στην Ουκρανία. Η Άγκυρα, από την πλευρά της, βλέπει στα F-35 όχι μόνο στρατιωτική ενίσχυση, αλλά και οικονομική ανάσα, καθώς η απώλεια του προγράμματος κόστισε δισεκατομμύρια σε αποζημιώσεις.
Καθώς οι συνομιλίες συνεχίζονται, η ερώτηση παραμένει: Θα είναι η άρση κυρώσεων «σύντομη» όπως λέει ο Φιντάν, ή απλώς ευχή σε μια σχέση γεμάτη εντάσεις; Το Κογκρέσο και οι σύμμαχοι παρακολουθούν – και δεν φαίνονται διατεθειμένοι να χαλαρώσουν εύκολα.