Δημήτριος Γαλανός: ο Αθηναίος σοφός της Ινδίας

21 Νοεμβρίου 2026

Τον αποκαλούν «ο Έλληνας πάντιτ». Ενώ ο Μέγας Αλέξανδρος έφτασε στην Ινδία ως κατακτητής, ένας Αθηναίος έφτασε εκεί ως δάσκαλος και κατέληξε μαθητής της ινδικής γραμματείας. Ο Δημήτριος Γαλανός (1760–1833) συγκαταλέγεται στους πρώτους Έλληνες μελετητές της ινδικής παράδοσης και οι μεταφράσεις του από τα σανσκριτικά στα ελληνικά άνοιξαν έναν νέο πνευματικό ορίζοντα στη νεότερη Ελλάδα.

Από την οθωμανική Αθήνα στην Ινδία

Γεννήθηκε το 1760 σε οικογένεια της μεσαίας τάξης στην Αθήνα, η οποία βρισκόταν τότε υπό οθωμανική κυριαρχία. Πρώτος του δάσκαλος στην Αθήνα ήταν ο λόγιος Ιωάννης Βενιζέλος, ενώ αργότερα σπούδασε επίσης στο Μεσολόγγι (κοντά στον Παναγιώτη Παλαμά), στην Πάτμο και στην Κωνσταντινούπολη, όπου ζούσε ο εκκλησιαστικός του θείος Γρηγόριος. Παρά τις οικογενειακές και εκκλησιαστικές επιρροές, δεν ακολούθησε ιερατική σταδιοδρομία. Το 1786 ταξίδεψε στην Ινδία ύστερα από πρόταση εμπορικού κύκλου της ελληνικής παροικίας της Βεγγάλης, αρχικά ως δάσκαλος ελληνικών κοντά στην Καλκούτα/Ντάκα, και στη συνέχεια αφοσιώθηκε στη μελέτη γλωσσών και κειμένων, μαθαίνοντας αγγλικά, περσικά και σανσκριτικά.

Στην ιερή πόλη Βαρανάσι

Στις αρχές της δεκαετίας του 1790 (γύρω στο 1793) εγκαταστάθηκε στη Βαρανάσι (Μπενάρες), το παραδοσιακό πνευματικό κέντρο του ινδουισμού. Εκεί συνδέθηκε στενά με τον Σιτάλ Σινχ (Munshi Sital Singh), λόγιο και δάσκαλό του στα σανσκριτικά, ενώ ήρθε σε επαφή και με τον τοπικό ηγεμόνα, τον μαχαραγιά Ουντίτ Ναραγιάν Σινχ. Ζώντας με τις οικονομίες του και ακολουθώντας λιτό τρόπο ζωής κοντά στην τοπική παράδοση, κέρδισε τον σεβασμό του περίγυρού του ως λόγιος γνώστης της σανσκριτικής —της «γλώσσας των θεών».

Ένα εκτεταμένο μεταφραστικό και λεξικογραφικό έργο

Στα χρόνια που έζησε στη Βαρανάσι συνέταξε εκτενές μεταφραστικό και λεξικογραφικό έργο, εργαζόμενος σε μεγάλο βαθμό με δική του μεθοδολογία, αν και στην Καλκούτα και την Ινδία υπήρχε ήδη πρώιμη βρετανική επιστημονική και διοικητική δραστηριότητα γύρω από τα σανσκριτικά κείμενα (όπως η Asiatic Society of Bengal από το 1784). Μετέφρασε στα ελληνικά έργα της σανσκριτικής λογοτεχνίας και θρησκευτικής γραμματείας —μεταξύ άλλων τμήματα από την Παντσατάντρα, τη Χιτοπαντέσα, τη Σουκασαπτάτι και τη Ντέβι Μαχάτμια— και συνέταξε σανσκριτικό-αγγλικό-ελληνικό λεξικό με περίπου 9.000+ λήμματα. Αντί να διαδοθούν ευρέως στην υπόλοιπη Ευρώπη (όπου η ινδολογία κινείτο κυρίως μέσω αγγλικών, γαλλικών, λατινικών και γερμανικών μεταφράσεων), το έργο του στράφηκε κυρίως προς τον ελληνικό κόσμο.

Η κληρονομιά του στην Ελλάδα

Πέθανε στις 3 Μαΐου 1833 στη Βαρανάσι και ενταφιάστηκε στο χριστιανικό/καθολικό κοιμητήριο της πόλης, με επιτύμβια μνήμη που αναφέρει: «ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΓΑΛΑΝΟΥ ΤΟΥ ΑΘΗΝΑΙΟΥ». Δεν πρόλαβε να δει τα βιβλία του τυπωμένα όσο ζούσε, αλλά άφησε με διαθήκη τα χειρόγραφα, τα βιβλία του και σημαντικό χρηματικό κληροδότημα υπέρ της ανώτερης παιδείας/Ακαδημίας στην Ελλάδα (συνδεδεμένο με την απαρχή του Πανεπιστημίου Αθηνών, ενώ η σημερινή Ακαδημία Αθηνών ιδρύθηκε το 1926). Ο πρώτος τόμος των μεταφράσεών του εκδόθηκε μεταθανάτια στην Αθήνα το 1845 (Ινδικών μεταφράσεων Πρόδρομος, με φροντίδα έκδοσης του Γεωργίου Τυπάλδου), ενισχύοντας τη μελέτη των ινδικών σπουδών στην Ελλάδα, μια παρακαταθήκη που τιμήθηκε διεθνώς και στο συνέδριο του Indira Gandhi National Centre for the Arts το 2018 σε Νέο Δελχί και Βαρανάσι.