Περισσότερο από χίλια χρόνια πριν από τους Βίκινγκς και σχεδόν δύο χιλιετίες πριν από τον Κολόμβο, ένας Έλληνας από τη Μασσαλία, τη σημερινή Μασσαλία της Γαλλίας, πραγματοποίησε ένα από τα πιο τολμηρά εξερευνητικά ταξίδια της αρχαιότητας. Το όνομά του ήταν Πυθέας — μια μορφή που, αν και πασίγνωστη στους ιστορικούς της γεωγραφίας, παραμένει λιγότερο προβεβλημένη στο ευρύ κοινό σε σχέση με άλλες προσωπικότητες της αρχαιότητας.
Το ταξίδι στον Βορρά
Ο Πυθέας έζησε τον 4ο αιώνα π.Χ. (περίπου την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου) και γύρω στο 330–320 π.Χ. επιχείρησε ένα μεγάλο ταξίδι εξερεύνησης στη Βόρεια Ευρώπη. Πρόκειται για την αρχαιότερη εκτενή ελληνική καταγραφή ταξιδιού προς τις ακτές της Βρετανίας, τη Βόρεια Θάλασσα (και πιθανώς την περιοχή της Βαλτικής) και τις παρυφές του Αρκτικού Κύκλου. Ξεκίνησε από τη Μασσαλία και έπλευσε δυτικά, περνώντας τις Ηράκλειες Στήλες, το σημερινό Στενό του Γιβραλτάρ.
Έφτασε στη σημερινή Κορνουάλη, όπου κατέγραψε το εμπόριο και την εξόρυξη του κασσίτερου, ενός μετάλλου περιζήτητου στον αρχαίο κόσμο. Σύμφωνα με τις πηγές, περιηγήθηκε σε μεγάλο μέρος της Βρετανίας και υπολόγισε την περίμετρό της — εκτίμηση που, ανάλογα με τη μετατροπή των αρχαίων σταδίων σε χιλιόμετρα, προσεγγίζει εντυπωσιακά την πραγματικότητα, όπως και ο υπολογισμός του για την απόσταση από τη βόρεια Βρετανία έως τη Μασσαλία.
Η μυστηριώδης Θούλη
Ο Πυθέας ήταν εκείνος που εισήγαγε στη γεωγραφική γνώση της αρχαιότητας την έννοια της μακρινής Θούλης. Την περιέγραψε ως την βορειότερη κατοικημένη γη, έξι ημέρες πλου βόρεια της Βρετανίας, κοντά στην περιοχή όπου η θάλασσα παγώνει και η διάρκεια της ημέρας ή της νύχτας φτάνει σε ακραίες τιμές. Η περιοχή αυτή ταυτίζεται από σύγχρονους μελετητές με τη Νορβηγία, την Ισλανδία ή τα νησιά Σέτλαντ, χωρίς να υπάρχει μέχρι σήμερα οριστική συμφωνία.
Ο επιστήμονας πίσω από τον ναυτικό
Ο Πυθέας δεν ήταν απλώς ένας τολμηρός θαλασσοπόρος, αλλά και σπουδαίος αστρονόμος και γεωγράφος. Υπολόγισε με αξιοσημείωτη ακρίβεια το γεωγραφικό πλάτος της Μασσαλίας χρησιμοποιώντας γνώμονα, παρατήρησε ότι στον ουράνιο πόλο δεν βρισκόταν ακριβώς κάποιο άστρο (σε μια εποχή που ο σημερινός Πολικός Αστέρας απείχε σημαντικά από τον πόλο) και ήταν ο πρώτος Έλληνας συγγραφέας που συνέδεσε συστηματικά τις παλίρροιες του Ωκεανού με τις φάσεις της Σελήνης.
Ο αδικημένος εξερευνητής
Το έργο του, «Περί του Ωκεανού», δυστυχώς δεν σώζεται αυτοτελώς. Το γνωρίζουμε μόνο μέσα από αποσπάσματα και αναφορές μεταγενέστερων συγγραφέων, όπως ο Τίμαιος, ο Ερατοσθένης, ο Διόδωρος ο Σικελιώτης, ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, ο Στράβων και ο Πολύβιος. Οι δύο τελευταίοι αντιμετώπισαν με έντονη δυσπιστία τις περιγραφές του, θεωρώντας αδύνατο να κατοικούνται τόσο βόρεια γεωγραφικά πλάτη. Η σύγχρονη επιστήμη, ωστόσο, έχει αποκαταστήσει σε μεγάλο βαθμό τη φήμη του, αναγνωρίζοντας το έργο του ως σταθμό στην ιστορία της γεωγραφίας και της αστρονομίας.
Ο Πυθέας υπήρξε ο πρώτος γνωστός Έλληνας εξερευνητής του Βόρειου Ατλαντικού — ένας επιστήμονας και θαλασσοπόρος που τόλμησε να μετρήσει και να περιγράψει περιοχές τις οποίες οι σύγχρονοί του θεωρούσαν απρόσιτες ή μυθικές.

