Ο Σωκράτης με την ασπίδα: ο φιλόσοφος που έσωσε τον Αλκιβιάδη και έδωσε σε εκείνον το βραβείο ανδρείας

19 Νοεμβρίου 2026

Τον φανταζόμαστε ξυπόλυτο στην αγορά της Αθήνας να ρωτά τους περαστικούς «τι είναι η δικαιοσύνη;». Ο Σωκράτης όμως, πριν γίνει ο πιο διάσημος συνομιλητής της ιστορίας, στάθηκε στη φάλαγγα ως οπλίτης, με ασπίδα και δόρυ, σε τρεις μάχες του Πελοποννησιακού Πολέμου. Οι μαρτυρίες γι’ αυτό προέρχονται από ανθρώπους που πολέμησαν δίπλα του.

Ποτίδαια: το παγωμένο στρατόπεδο

Το 432 π.Χ. η Αθήνα πολιόρκησε την Ποτίδαια στη Χαλκιδική, πόλη που είχε αποστατήσει από τη συμμαχία της. Ο Σωκράτης ήταν τότε περίπου 38 ετών. Η πολιορκία κράτησε σχεδόν τρία χρόνια.

Ο Αλκιβιάδης ήταν εκεί, ως νεαρός αριστοκράτης, και θυμάται τα γεγονότα στο «Συμπόσιο» του Πλάτωνα (219e–221c). Ο Σωκράτης άντεχε την πείνα καλύτερα από όλους, όταν οι προμήθειες δεν έφταναν. Τον χειμώνα, τότε που οι άλλοι έβγαιναν τυλιγμένοι σε κουβέρτες και με τα πόδια δεμένα σε προβιές, εκείνος περπατούσε ξυπόλυτος στον πάγο με τον συνηθισμένο του μανδύα. Οι στρατιώτες τον κοίταζαν καχύποπτα, νομίζοντας ότι τους περιφρονεί.

Ο Αλκιβιάδης διηγείται και ένα ακόμη περιστατικό. Ένα πρωί ο Σωκράτης σταμάτησε να σκεφτεί κάτι και έμεινε ακίνητος στο ίδιο σημείο όλη τη μέρα. Το βράδυ κάποιοι Ίωνες στρατιώτες έβγαλαν έξω τα στρωσίδια τους για να δουν αν θα μείνει όρθιος όλη τη νύχτα. Έμεινε. Το επόμενο πρωί, όταν βγήκε ο ήλιος, προσευχήθηκε σε αυτόν και έφυγε.

Η διάσωση

Στη μάχη της Ποτίδαιας ο Αλκιβιάδης τραυματίστηκε. Σύμφωνα με τη δική του διήγηση, ο Σωκράτης δεν τον εγκατέλειψε και έσωσε και αυτόν και τα όπλα του. Στην αρχαία Ελλάδα αυτό είχε μεγάλη σημασία: η απώλεια της πανοπλίας ήταν ντροπή.

Μετά τη μάχη οι στρατηγοί ήθελαν να απονείμουν το αριστείο, το βραβείο ανδρείας. Ο Αλκιβιάδης ζήτησε να δοθεί στον Σωκράτη. Ο Σωκράτης όμως επέμεινε να το πάρει ο Αλκιβιάδης. Οι στρατηγοί, επηρεασμένοι από την αριστοκρατική καταγωγή του νέου, συμφώνησαν, και ο Σωκράτης ήταν ο πιο πρόθυμος από όλους. Ο άνθρωπος που έσωσε τη ζωή του άλλου του έδωσε και τη δόξα.

Δήλιο: η υποχώρηση χωρίς πανικό

Το 424 π.Χ. οι Αθηναίοι νικήθηκαν βαριά από τους Βοιωτούς στο Δήλιο. Η φάλαγγα διαλύθηκε και άρχισε η φυγή, η πιο επικίνδυνη στιγμή μιας μάχης, γιατί τότε σκοτώνονται οι περισσότεροι. Ο Σωκράτης ήταν περίπου 45 ετών.

Ο Αλκιβιάδης πολεμούσε αυτή τη φορά ως ιππέας και, από ψηλά, είδε τον Σωκράτη να υποχωρεί μαζί με τον στρατηγό Λάχητα. Η περιγραφή του στο «Συμπόσιο» είναι από τις πιο ζωντανές της αρχαίας γραμματείας. Ο Σωκράτης βάδιζε ήρεμα, κοιτάζοντας γύρω του φίλους και εχθρούς, έτσι που φαινόταν από μακριά ότι όποιος τον πλησίαζε θα συναντούσε σκληρή αντίσταση. Γι’ αυτό, λέει ο Αλκιβιάδης, κανείς δεν τον άγγιξε. Οι διώκτες κυνηγούν όσους τρέπονται σε άτακτη φυγή, όχι όσους μένουν ψύχραιμοι.

Η μαρτυρία επιβεβαιώνεται από άλλο πρόσωπο. Στον πλατωνικό διάλογο «Λάχης» (181b), ο ίδιος ο στρατηγός λέει ότι, αν όλοι είχαν φερθεί όπως ο Σωκράτης, η πόλη δεν θα είχε πάθει τέτοια συμφορά.

Αμφίπολη και η «θέση» του φιλοσόφου

Η τρίτη εκστρατεία του ήταν στην Αμφίπολη το 422 π.Χ. Για τον ρόλο του εκεί δεν έχουμε λεπτομέρειες.

Ο Σωκράτης δεν ξέχασε ποτέ τη στρατιωτική του θητεία και τη χρησιμοποίησε στην ίδια του την απολογία. Στην «Απολογία» του Πλάτωνα (28e) λέει στους δικαστές ότι στην Ποτίδαια, στην Αμφίπολη και στο Δήλιο έμεινε στη θέση που του όρισαν οι άρχοντες με κίνδυνο να πεθάνει. Θα ήταν λοιπόν παράλογο, συνεχίζει, να εγκαταλείψει τώρα τη θέση που του όρισε ο θεός, δηλαδή να φιλοσοφεί και να εξετάζει τον εαυτό του και τους άλλους.

Η άλλη ανδρεία: όταν είπε «όχι» στην πόλη

Η ανδρεία του Σωκράτη δεν περιορίστηκε στο πεδίο της μάχης. Δύο φορές αντιστάθηκε στην εξουσία με κίνδυνο για τη ζωή του.

Το 406 π.Χ., μετά τη ναυμαχία στις Αργινούσες, η Εκκλησία του Δήμου θέλησε να δικάσει συλλογικά τους στρατηγούς που δεν περισυνέλεξαν τους ναυαγούς. Αυτό ήταν παράνομο, γιατί ο νόμος απαιτούσε χωριστή κρίση για τον καθένα. Ο Σωκράτης ήταν τότε μέλος των πρυτάνεων και αρνήθηκε να βάλει το ζήτημα σε ψηφοφορία, ενώ το πλήθος φώναζε και απειλούσε. Το περιστατικό το αναφέρουν και ο Πλάτων («Απολογία», 32b) και ο Ξενοφών («Ελληνικά», 1.7.15). Οι στρατηγοί τελικά καταδικάστηκαν και εκτελέστηκαν. Σύντομα οι Αθηναίοι μετάνιωσαν.

Το 404 π.Χ. οι Τριάκοντα Τύραννοι διέταξαν τον Σωκράτη και άλλους τέσσερις να φέρουν από τη Σαλαμίνα τον Λέοντα, για να εκτελεστεί. Οι άλλοι τέσσερις πήγαν. Ο Σωκράτης γύρισε σπίτι του. Ο ίδιος λέει στην «Απολογία» (32c–d) ότι ίσως θα το πλήρωνε με τη ζωή του, αν το καθεστώς δεν είχε πέσει λίγο μετά.

Στον πρώτο περιστατικό αντιστάθηκε σε μια δημοκρατία που παρανομούσε, στο δεύτερο σε μια ολιγαρχία που δολοφονούσε. Και τις δύο φορές με το ίδιο κριτήριο: ο νόμος και η δικαιοσύνη μετρούν περισσότερο από την ασφάλεια.

Γιατί έχει σημασία

Όταν ο Σωκράτης μιλά στους διαλόγους για την ανδρεία, δεν μιλά θεωρητικά. Στον «Λάχητα», όπου συζητά τι είναι η ανδρεία με δύο στρατηγούς, συνομιλεί με ανθρώπους που τον είδαν να πολεμά. Ο φιλόσοφος που ρωτούσε τα πάντα είχε κάνει αυτό που ζητούσε από τους άλλους: έμεινε στη θέση του όταν ήταν δύσκολο. Το 399 π.Χ., όταν του δόθηκε η ευκαιρία να αποδράσει από τη φυλακή, αρνήθηκε για τον ίδιο λόγο.