Χρειάστηκαν επτά χρόνια δικαστικής διαδικασίας και εννέα χρόνια από τα γεγονότα. Το ανώτατο δικαστήριο του ΟΗΕ γράφει πλέον, σε απόφαση που δεν επιδέχεται έφεση, ότι η επίθεση του στρατού της Μιανμάρ στους Ροχίνγκια το 2017 ήταν γενοκτονία.
Η απόφαση
Την Πέμπτη 19 Νοεμβρίου 2026, ο πρόεδρος του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (ICJ) Γιούτζι Ιουασάουα ανακοίνωσε ότι το δικαστήριο, με πλειοψηφία 9 προς 6, έκρινε πως η Μιανμάρ διέπραξε γενοκτονία κατά των Ροχίνγκια στη βόρεια πολιτεία Ραχίν, παραβιάζοντας τις υποχρεώσεις της από τη Σύμβαση για τη Γενοκτονία. Η απόφαση συνοδεύτηκε από χωριστές και μειοψηφούσες γνώμες, μεταξύ των οποίων και κοινή μειοψηφούσα γνώμη έξι δικαστών.
Η απόφαση είναι ιστορική. Είναι η πρώτη φορά που το ICJ κρίνει ένα κράτος άμεσα υπεύθυνο για τη διάπραξη γενοκτονίας. Στις προηγούμενες υποθέσεις γενοκτονίας που εξέτασε, με προσφεύγουσες τη Βοσνία-Ερζεγοβίνη το 2007 και την Κροατία το 2015, το δικαστήριο δεν είχε αποδώσει σε κράτος άμεση ευθύνη για τη διάπραξη γενοκτονίας. Στην υπόθεση της Βοσνίας αναγνώρισε τη γενοκτονία της Σρεμπρένιτσα, αλλά έκρινε τη Σερβία υπεύθυνη για την αποτυχία αποτροπής της.
Τι έκρινε το δικαστήριο
Σύμφωνα με την πρώτη νομική ανάλυση του Just Security, το δικαστήριο βρήκε αποδεδειγμένες τρεις από τις πράξεις που ορίζει η Σύμβαση για τη Γενοκτονία:
- Θανατώσεις μελών της ομάδας. Το δικαστήριο έκρινε ότι οι δυνάμεις ασφαλείας της Μιανμάρ σκότωσαν τουλάχιστον 10.000 Ροχίνγκια.
- Σοβαρή σωματική ή ψυχική βλάβη. Το δικαστήριο αναφέρθηκε σε πυροβολισμούς, τραύματα από μαχαίρι, εμπρησμούς και εκτεταμένους βιασμούς. Κατέγραψε τουλάχιστον 1.834 βιασμούς.
- Μέτρα για να εμποδιστούν οι γεννήσεις. Εδώ βασίστηκε στους περιορισμούς γάμων και γεννήσεων στον δήμο Μαουνγκντόου, στην άρνηση εγγραφής των παιδιών των Ροχίνγκια στα μητρώα και στους βιασμούς, σε συνδυασμό με κυβερνητικά μηνύματα για την αύξηση του πληθυσμού.
Το δικαστήριο δεν διαπίστωσε ότι αποδείχθηκε η τέταρτη κατηγορία πράξεων γενοκτονίας, δηλαδή η σκόπιμη επιβολή συνθηκών διαβίωσης που θα μπορούσαν να οδηγήσουν στη φυσική καταστροφή της ομάδας.
Το πιο δύσκολο σημείο σε κάθε υπόθεση γενοκτονίας είναι η πρόθεση. Το δικαστήριο έκρινε ότι η «μόνη εύλογη συναγωγή» από τα στοιχεία είναι η ειδική πρόθεση να καταστραφεί η ομάδα των Ροχίνγκια, σε ουσιώδες μέρος της. Απέρριψε τις εναλλακτικές εξηγήσεις, δηλαδή την αντιτρομοκρατική επιχείρηση, τον βίαιο εκτοπισμό και τη συλλογική τιμωρία, ως ασύμβατες με τα στοιχεία. Η Μιανμάρ υποστήριζε πάντα το αντίθετο. Η θέση της ήταν ότι δεν υπάρχει άμεση απόδειξη γενοκτονικής πρόθεσης και ότι η Γκάμπια δεν πέρασε το κριτήριο του ICJ. Ο δικηγόρος ανθρωπίνων δικαιωμάτων Τόμπι Κάντμαν επισήμανε ότι το ICJ δεν είχε ποτέ ξανά κρίνει πως ένα κράτος είχε ειδική πρόθεση γενοκτονίας και ότι το όριο απόδειξης είναι υψηλό.
Το δικαστήριο έκρινε επίσης ότι η Μιανμάρ δεν απέτρεψε τη γενοκτονία από ιδιώτες, δεν την τιμώρησε, δεν θέσπισε την απαραίτητη νομοθεσία και παραβίασε το τρίτο από τα προσωρινά μέτρα που είχαν επιβληθεί, το οποίο αφορούσε τη διαφύλαξη των αποδεικτικών στοιχείων. Δεν διαπίστωσε παραβίαση των δύο πρώτων προσωρινών μέτρων.
Αντίθετα, το δικαστήριο έκρινε με ψήφους 14 προς 1 ότι δεν αποδείχθηκε παραβίαση της υποχρέωσης απαγόρευσης της άμεσης και δημόσιας υποκίνησης γενοκτονίας από ιδιώτες.
Τι διατάσσει
Η Μιανμάρ πρέπει να δώσει αποκατάσταση και αποζημίωση στα θύματα που επέζησαν. Τα συγκεκριμένα ποσά θα καθοριστούν σε επόμενη διαδικασία. Στα μέτρα αποκατάστασης περιλαμβάνονται η ασφαλής και εθελοντική επιστροφή των Ροχίνγκια, η επανένωση οικογενειών, η επιστροφή ή αντικατάσταση της κατεστραμμένης ατομικής και συλλογικής περιουσίας, η αναζήτηση των αγνοουμένων και η αξιοπρεπής ταφή των νεκρών, καθώς και η σωματική και ψυχολογική αποκατάσταση και η προστασία του πληθυσμού από διακρίσεις και διώξεις.
Επιπλέον, η Μιανμάρ οφείλει να υποβάλει έκθεση στο Διεθνές Δικαστήριο μέσα σε δύο χρόνια από την απόφαση, δηλαδή έως τις 19 Νοεμβρίου 2028, σχετικά με τα μέτρα αποκατάστασης και τις αποζημιώσεις.
Το χρονικό μιας μακράς δίκης
Τον Αύγουστο του 2017 ο στρατός της Μιανμάρ ξεκίνησε τις λεγόμενες «επιχειρήσεις εκκαθάρισης» στη Ραχίν. Η Μιανμάρ τις παρουσίασε ως απάντηση σε επιθέσεις μαχητών του ARSA (Arakan Rohingya Salvation Army) σε αστυνομικά φυλάκια. Η καταστολή ανάγκασε πάνω από 730.000 Ροχίνγκια, κυρίως μουσουλμάνους, να καταφύγουν στο Μπαγκλαντές.
Η μικρή Γκάμπια στη Δυτική Αφρική, μουσουλμανική χώρα, προσέφυγε στη Χάγη το 2019. Είχε την υποστήριξη του Οργανισμού Ισλαμικής Συνεργασίας με τα 57 μέλη του. Τον Ιανουάριο του 2020 το δικαστήριο επέβαλε ομόφωνα προσωρινά μέτρα. Η τότε ηγέτιδα της χώρας, Αούνγκ Σαν Σου Τσι, είχε υπερασπιστεί η ίδια τη Μιανμάρ στη Χάγη. Τον Ιούλιο του 2022 το δικαστήριο απέρριψε τις προδικαστικές ενστάσεις της Μιανμάρ. Η πρόεδρος Τζόαν Ντόναχιου είπε τότε ότι όλα τα μέλη της Σύμβασης του 1948 έχουν δικαίωμα και υποχρέωση να ενεργούν για να αποτραπεί η γενοκτονία. Οι ακροάσεις επί της ουσίας άρχισαν τον Ιανουάριο του 2026.
Η αντίδραση του Λονδίνου
Το Ηνωμένο Βασίλειο κινήθηκε από τους πρώτους. Σε ανακοίνωση που δημοσιεύτηκε στο gov.uk, ο υπουργός Εξωτερικών Εντ Μίλιμπαντ δήλωσε ότι η Βρετανία, με βάση τις υπάρχουσες κυρώσεις κατά του καθεστώτος της Μιανμάρ, διατάσσει την απέλαση του στρατιωτικού ακολούθου της Μιανμάρ και ζητά επειγόντως σύγκληση του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ για την απόφαση. Πρόσθεσε ότι καλείται στο υπουργείο ο επιτετραμμένος της Μιανμάρ και ότι τις επόμενες ημέρες θα ανακοινωθούν περαιτέρω μέτρα. Οι βουλευτές Ρουσανάρα Άλι και Τζέρεμι Χαντ ζήτησαν νέες κυρώσεις και ψήφισμα του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Η απέλαση του στρατιωτικού ακολούθου έχει και ιστορικό βάρος. Τον Απρίλιο του 2021, λίγο μετά το πραξικόπημα, ο στρατιωτικός ακόλουθος συνταγματάρχης Σόε Αούνγκ και τουλάχιστον δύο ακόμη διπλωμάτες κατέλαβαν την πρεσβεία στο Λονδίνο και κλείδωσαν έξω τον πρέσβη, ο οποίος είχε ζητήσει την απελευθέρωση της Σου Τσι.
Οι διεθνείς αντιδράσεις
Ο γενικός γραμματέας του ΟΗΕ Αντόνιο Γκουτέρες χαιρέτισε την απόφαση ως αναγνώριση των θυμάτων, είπε ότι η ατιμωρησία για τέτοιες πράξεις δεν μπορεί να συνεχιστεί και κάλεσε τη Μιανμάρ να συμμορφωθεί. Ο ύπατος αρμοστής για τα ανθρώπινα δικαιώματα Φόλκερ Τουρκ τη χαρακτήρισε πιθανό «σημείο καμπής». Ζήτησε από τα κράτη να σταματήσουν να στέλνουν στρατιωτικό εξοπλισμό, καύσιμα αεροσκαφών και προϊόντα διπλής χρήσης στον στρατό της Μιανμάρ και προειδοποίησε για βιαστικό επαναπατρισμό.
Η Διεθνής Αμνηστία, μέσω της Ανιές Καλαμάρ, ζήτησε παγκόσμιο εμπάργκο όπλων από το Συμβούλιο Ασφαλείας και παραπομπή στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο. Ο υπουργός Εξωτερικών της Νορβηγίας Έσπεν Μπαρθ Έιντε χαρακτήρισε την απόφαση «πολύ σοβαρή» και είπε ότι όλα τα κράτη πρέπει να αποτρέπουν και να τιμωρούν τη γενοκτονία. Από την πλευρά των Ροχίνγκια, ο Νέι Σαν Λουίν του Arakan Rohingya National Council μίλησε για «ιστορικό ορόσημο» και ευχαρίστησε τη Γκάμπια και τον Οργανισμό Ισλαμικής Συνεργασίας.
Μέχρι τη στιγμή που γράφεται το άρθρο, οι πηγές που εξετάστηκαν δεν κατέγραφαν επίσημη αντίδραση της στρατιωτικής χούντας της Μιανμάρ.
Το μεγάλο ερώτημα: ποιος θα την εφαρμόσει;
Οι αποφάσεις του ICJ είναι δεσμευτικές και δεν επιδέχονται έφεση. Το δικαστήριο όμως δεν έχει τρόπο να τις επιβάλει και μένει να φανεί αν οι κυβερνώντες της Μιανμάρ θα συμμορφωθούν. Η απόφαση πάντως θα αυξήσει πιθανότατα τη διεθνή πίεση στον ηγέτη της χώρας Μιν Αούνγκ Χλάινγκ. Σύμφωνα με τον Κάντμαν, η εφαρμογή εξαρτάται από τα επόμενα βήματα: αν θα ασχοληθεί το Συμβούλιο Ασφαλείας, αν θα επιβληθούν κυρώσεις και αν θα διαταχθούν άλλα μέτρα.
Το Συμβούλιο Ασφαλείας είναι το πιο αδύναμο σημείο. Οι ίδιες οργανώσεις αναγνωρίζουν ότι η δράση του μπορεί να συναντήσει εμπόδια, όπως βέτο. Η Κίνα και η Ρωσία, μόνιμα μέλη με δικαίωμα βέτο, έχουν στηρίξει διπλωματικά τη χούντα. Η απόφαση της Χάγης έρχεται μάλιστα την ίδια ημέρα που οι ηγέτες ΗΠΑ, Κίνας και Ρωσίας εξέδωσαν στη Σεντζέν κοινή διακήρυξη που ζητά να μην υπερβαίνουν τη δικαιοδοσία τους το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο και παρόμοιοι θεσμοί. Το ICJ και το ICC είναι διαφορετικά δικαστήρια. Η διακήρυξη δεν αναφέρεται ειδικά στην υπόθεση της Μιανμάρ, αλλά η χρονική σύμπτωση και το περιεχόμενό της αναδεικνύουν τις εντάσεις γύρω από τη διεθνή δικαιοσύνη.
Οι άνθρωποι πίσω από την απόφαση
Σύμφωνα με τον ΟΗΕ, πάνω από 1,3 εκατομμύρια Ροχίνγκια παραμένουν εκτοπισμένοι στη Νότια και Νοτιοανατολική Ασία. Περίπου 1,2 εκατομμύρια ζουν σε καταυλισμούς στο Κοξ Μπαζάρ του Μπαγκλαντές. Για αυτούς η απόφαση δεν αλλάζει τίποτα από τη μια μέρα στην άλλη. Τους δίνει όμως κάτι που ζητούσαν χρόνια: επίσημη αναγνώριση. Η ακτιβίστρια Γιασμίν Ουλάχ, επιζήσασα της βίας, είπε ότι η κοινότητα χρειαζόταν η διεθνής κοινότητα να αναγνωρίσει τι συνέβη.
Τι σημαίνει για άλλες υποθέσεις
Η απόφαση ξεπερνά τα όρια της Μιανμάρ. Ήδη από την έναρξη των ακροάσεων, το Reuters σημείωνε ότι η έκβαση θα έχει συνέπειες και αλλού και πιθανότατα θα επηρεάσει την υπόθεση γενοκτονίας που έχει φέρει η Νότια Αφρική κατά του Ισραήλ για τον πόλεμο στη Γάζα. Ο τρόπος με τον οποίο το δικαστήριο συνήγαγε την πρόθεση από το σύνολο των πράξεων θα μελετηθεί σε κάθε επόμενη τέτοια υπόθεση. Το ίδιο και η απόρριψη της «αντιτρομοκρατικής» δικαιολογίας. Η απόφαση, ωστόσο, δεν προδικάζει την έκβαση της υπόθεσης για τη Γάζα, η οποία εξετάζεται αυτοτελώς.
Το συμπέρασμα: η Χάγη έδωσε στους Ροχίνγκια την πιο ισχυρή νομική δικαίωση που μπορεί να δώσει η διεθνής δικαιοσύνη. Το αν θα γίνει και πραγματική δικαιοσύνη, με επιστροφές, αποζημιώσεις και λογοδοσία, δεν θα κριθεί μόνο στη Χάγη. Θα κριθεί και στη Νέα Υόρκη, στο Συμβούλιο Ασφαλείας, καθώς και στις πρωτεύουσες που θα αποφασίσουν αν θα ακολουθήσουν το παράδειγμα του Λονδίνου.
