Το βλέμμα πηγαίνει πρώτα στο πρόσωπο και μετά σε ό,τι ξεχωρίζει με αντίθεση και χρώμα. Τα υπόλοιπα που διαβάζουμε συχνά, όπως η «μαγική» δύναμη του κόκκινου φορέματος, έχουν πολύ πιο αδύναμη τεκμηρίωση απ’ όσο νομίζουμε.
Τα περιοδικά μόδας δίνουν συχνά απόλυτες συμβουλές για το «τι κοιτάζουν όλοι». Η επιστήμη της όρασης και της ψυχολογίας έχει μελετήσει το θέμα με συσκευές καταγραφής των κινήσεων των ματιών (eye-tracking). Δείχνει όμως μια πιο σύνθετη εικόνα. Παρακάτω υπάρχει τι έχει τεκμηριωθεί, τι αμφισβητείται και τι προέρχεται από διαφημιστικές «έρευνες».
Πρώτα το πρόσωπο, μετά το σώμα
Στις εργαστηριακές μελέτες, το πρώτο σημείο που κοιτάζουμε σε έναν άνθρωπο είναι σχεδόν πάντα το πρόσωπο. Μια γερμανική έρευνα του 2008 στο Journal of Nonverbal Behavior έδειξε σε θεατές φωτογραφίες μοντέλων με καθημερινά ρούχα. Και οι άνδρες και οι γυναίκες κοίταζαν πρώτα και κυρίως το πρόσωπο, και μόνο μετά το σώμα.
Το ίδιο βρήκε και μια φινλανδική ομάδα (Nummenmaa και συνεργάτες, Archives of Sexual Behavior, 2012): η πρώτη ματιά «έπεφτε» σχεδόν πάντα στο πρόσωπο και ακολουθούσε η περιοχή του θώρακα και της λεκάνης.
Πρακτικά, ό,τι βρίσκεται κοντά στο πρόσωπο (λαιμόκοψη, σκουλαρίκια, κολιέ, χρώμα στο πάνω μέρος) βρίσκεται ήδη εκεί όπου πηγαίνει το βλέμμα. Αυτό είναι λογικό συμπέρασμα από τα ευρήματα, όχι αποτέλεσμα συγκεκριμένης μελέτης για αξεσουάρ.
Αντίθεση και χρώμα: ο πιο σίγουρος μαγνήτης
Το μάτι λειτουργεί σαν «ανιχνευτής διαφοράς». Η έρευνα στην οπτική προσοχή δείχνει ότι οι περιοχές με έντονη αντίθεση φωτεινότητας, χρώματος ή σχήματος τραβούν την προσοχή αυτόματα. Αυτό περιγράφεται στο κλασικό μοντέλο του «χάρτη ευδιάκριτου» (saliency map) των Koch και Ullman.
Εφαρμοσμένο στο ντύσιμο, αυτό σημαίνει ότι το βλέμμα πηγαίνει στο σημείο που διαφέρει από το υπόλοιπο:
- ένα έντονο χρώμα πάνω σε ουδέτερο σύνολο (π.χ. ένα κίτρινο αξεσουάρ πάνω σε μαύρο)
- μια φωτεινή επιφάνεια δίπλα σε σκούρα (λευκό πουκάμισο κάτω από σκούρο σακάκι)
- ένα έντονο μοτίβο ή μια γυαλιστερή λεπτομέρεια σε ένα κατά τα άλλα λιτό σύνολο
Η πρακτική ιδέα προκύπτει από την επιστήμη της όρασης: το σημείο με τη μεγαλύτερη αντίθεση είναι αυτό που θα προσέξουν πρώτο. Αν όλα είναι έντονα, τίποτα δεν ξεχωρίζει.
Το κόκκινο φόρεμα: μύθος και πραγματικότητα
Το κόκκινο σίγουρα ξεχωρίζει οπτικά. Το ότι κάνει μια γυναίκα να φαίνεται πιο ελκυστική, όμως, είναι πολύ λιγότερο βέβαιο απ’ όσο γράφεται.
Η ιδέα έγινε δημοφιλής με τη μελέτη των Elliot και Niesta (2008), όπου άνδρες φοιτητές βαθμολόγησαν ως πιο ελκυστικές γυναίκες σε φωτογραφίες με κόκκινο. Οι επαναλήψεις όμως δεν την επιβεβαίωσαν πειστικά:
- Η επανάληψη των Lehmann και Calin-Jageman (2017), που αντέγραψε και τις ακριβείς αποχρώσεις, βρήκε μόνο ασθενή αύξηση της έλξης.
- Η μετα-ανάλυση του 2018, που έγινε μαζί με τον ίδιο τον Elliot, κατέληξε ότι το πραγματικό αποτέλεσμα είναι πιθανότατα πολύ μικρό, ίσως και ανύπαρκτο. Βρήκε επίσης ενδείξεις ότι οι δημοσιευμένες μελέτες υπερεκτιμούσαν το φαινόμενο.
- Μεγάλη επανάληψη των Peperkoorn και συνεργατών δεν βρήκε καμία ένδειξη για το «φαινόμενο του κόκκινου φορέματος».
Αυτό που φαίνεται πιο σταθερό είναι κάτι άλλο: η ελαφρώς ροδινή απόχρωση του ίδιου του προσώπου. Η ίδια μετα-ανάλυση βρήκε εδώ μέτρια επίδραση στην ελκυστικότητα, και για τα δύο φύλα.
Συμπέρασμα: ένα κόκκινο φόρεμα θα τραβήξει το μάτι επειδή ξεχωρίζει. Δεν υπάρχει όμως στέρεη απόδειξη ότι κάνει μια γυναίκα αντικειμενικά πιο ελκυστική.
Τα χείλη και το κραγιόν
Μια έρευνα με eye-tracking στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ (2010), υπό τον ψυχολόγο Geoff Beattie, κατέγραψε τις ματιές 50 ανδρών που έβλεπαν φωτογραφίες γυναικών για 10 δευτερόλεπτα. Τα αποτελέσματα ήταν:
| Χείλη | Χρόνος στα χείλη (από τα 10 δευτ.) |
|---|---|
| Κόκκινο κραγιόν | 7,3 δευτ. |
| Ροζ κραγιόν | 6,7 δευτ. |
| Χωρίς κραγιόν | 2,2 δευτ. |
Χωρίς μακιγιάζ, το βλέμμα μοιραζόταν πιο ισορροπημένα σε μάτια, μύτη και χείλη.
Σημαντική επιφύλαξη: η έρευνα αυτή χρηματοδοτήθηκε από το τηλεοπτικό κανάλι αγορών QVC και παρουσιάστηκε μέσω Τύπου, όχι ως δημοσίευση σε επιστημονικό περιοδικό με κρίση από ομότιμους. Επίσης μέτρησε μόνο πρόσωπα σε φωτογραφίες. Η γενική ιδέα συμφωνεί με την αρχή της αντίθεσης (ένα έντονο χρώμα ξεχωρίζει), αλλά τα ακριβή νούμερα πρέπει να διαβάζονται με επιφύλαξη.
Τα τακούνια και το βάδισμα
Τα ψηλά τακούνια δεν αλλάζουν μόνο το ύψος αλλά και τον τρόπο που κινείται κανείς. Αυτό έδειξε μελέτη του Πανεπιστημίου του Πόρτσμαυθ (Morris και συνεργάτες, Evolution and Human Behavior, 2013).
Οι ερευνητές κινηματογράφησαν 12 γυναίκες να περπατούν με τακούνια και με φλατ. Τα βίντεο μετατράπηκαν σε φωτεινές κουκίδες στις αρθρώσεις, χωρίς πρόσωπο, ρούχα ή παπούτσια ορατά. Έτσι οι θεατές κρίναν μόνο το βάδισμα.
- Η κίνηση με τακούνια βαθμολογήθηκε ως σημαντικά πιο ελκυστική, και από άνδρες και από γυναίκες.
- Με φλατ, το 28% των γυναικών θεωρήθηκε λανθασμένα άντρες· με τακούνια, το 17%.
- Η εξήγηση: μικρότερο δρασκελισμός και μεγαλύτερη περιστροφή και κλίση των γοφών, δηλαδή ένα πιο «τυπικά γυναικείο» βάδισμα.
Η μελέτη ήταν μικρή (30 αξιολογητές στο κύριο πείραμα). Εξήγησε επίσης την ελκυστικότητα του βαδίσματος, όχι το πού κοιτάζουν οι περαστικοί. Και τα ψηλά τακούνια έχουν γνωστό κόστος στην άνεση των ποδιών.
Στον δρόμο, όχι στο εργαστήριο
Σχεδόν όλες οι παραπάνω μελέτες έγιναν με εικόνες σε οθόνη. Μια αυστραλιανή έρευνα του Πανεπιστημίου UNSW (Scientific Reports, 2023) δοκίμασε τι γίνεται στην πραγματική ζωή.
30 συμμετέχοντες περπάτησαν 20 λεπτά φορώντας γυαλιά που κατέγραφαν τις ματιές τους. Κοίταξαν το πρόσωπο μόλις στο 16% των περαστικών. Και όταν κοίταζαν κάποιον, το πρόσωπο δεν κρατούσε την προσοχή περισσότερο από άλλα σημεία του σώματος, όπως τα πόδια.
Υπήρχαν επίσης μεγάλες ατομικές διαφορές: κάποιοι κοίταζαν σχεδόν όλους όσους συνάντησαν και άλλοι κανέναν. Το δείγμα ήταν μικρό και οι ίδιοι οι ερευνητές σχεδιάζουν μεγαλύτερη μελέτη. Δείχνει όμως ότι οι κανόνες του εργαστηρίου δεν ισχύουν πάντα αυτούσια στον δρόμο.
Τι κρατάμε
- Πρόσωπο και πάνω μέρος: στις εικόνες είναι το πρώτο σημείο που κοιτάζουμε. Στον δρόμο η εικόνα είναι πιο θολή.
- Αντίθεση: το πιο αξιόπιστο «εργαλείο». Το σημείο που διαφέρει από το υπόλοιπο είναι αυτό που τραβάει το μάτι.
- Κόκκινο φόρεμα: σίγουρα ξεχωρίζει, αλλά η «μαγική» επίδρασή του στην έλξη δεν έχει επιβεβαιωθεί.
- Κραγιόν: φέρνει το βλέμμα στα χείλη, με την επιφύλαξη ότι η βασική έρευνα ήταν εμπορική.
- Τακούνια: αλλάζουν το βάδισμα, και αυτό βαθμολογείται ως πιο ελκυστικό.
Η επιστήμη δεν δίνει ένα «μυστικό ρούχο» που δουλεύει σε όλους. Δίνει όμως μια καθαρή αρχή: διάλεξε το ένα σημείο που θέλεις να προσέξουν και κάνε το να ξεχωρίζει.