Η διπλωματική κινητικότητα ανάμεσα στην Ουάσιγκτον και την Τεχεράνη εντείνεται, χωρίς ωστόσο να έχει διαμορφωθεί ακόμη το έδαφος για απευθείας συνομιλίες. Ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, χαρακτήρισε θετικό βήμα την αμερικανική προσπάθεια επικοινωνίας, ξεκαθαρίζοντας ταυτόχρονα ότι δεν υπάρχει προς το παρόν προγραμματισμένη συνάντηση με Αμερικανούς αξιωματούχους.
Σε συνέντευξή του στο Al Jazeera, στις 31 Οκτωβρίου, ο Αραγτσί δήλωσε ότι η Τεχεράνη εξετάζει την αμερικανική πρωτοβουλία, αλλά δεν βλέπει αυτή τη στιγμή λόγο να προχωρήσει σε απευθείας συνάντηση. Όπως ανέφερε, οι θέσεις του Ιράν είναι γνωστές στην Ουάσιγκτον και η χώρα του δεν πρόκειται να υποχωρήσει υπό την πίεση οικονομικών και στρατιωτικών απειλών.
Ο Ιρανός υπουργός προειδοποίησε επίσης ότι, εάν ο πραγματικός στόχος της αμερικανικής πλευράς είναι να προκαλέσει διχόνοια στο εσωτερικό του Ιράν, θα πρόκειται για ένα ακόμη σοβαρό λάθος.
Η επιστολή του Τζέι Ντι Βανς και το πυρηνικό πρόγραμμα
Στο επίκεντρο των παρασκηνιακών επαφών βρίσκεται επιστολή του Αμερικανού αντιπροέδρου Τζέι Ντι Βανς, την οποία η ιρανική πλευρά εξέτασε σε συσκέψεις υψηλού επιπέδου.
Σύμφωνα με δημοσίευμα των New York Times, το οποίο επικαλούνται αμερικανικά μέσα ενημέρωσης, ο Βανς πρότεινε τη διεξαγωγή συνάντησης με αμερικανική αντιπροσωπεία υπό την ηγεσία του, θέτοντας ως βασικό όρο την επανέναρξη των συζητήσεων για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν.
Το Axios έχει επίσης μεταδώσει ότι η Ουάσιγκτον επιδιώκει να τεθεί εκ νέου στο τραπέζι το πυρηνικό ζήτημα πριν εξεταστεί οποιαδήποτε ουσιαστική ελάφρυνση των κυρώσεων. Ωστόσο, το πλήρες περιεχόμενο της επιστολής δεν έχει δοθεί στη δημοσιότητα και οι πληροφορίες για τους όρους της αποδίδονται στα σχετικά δημοσιεύματα.
Η αμερικανική πρωτοβουλία δεν έχει μέχρι στιγμής οδηγήσει σε συμφωνία για απευθείας διαπραγματεύσεις. Ο Αραγτσί επιβεβαίωσε ότι υπάρχει επικοινωνία μέσω διαμεσολαβητών, αλλά υπογράμμισε ότι δεν έχει προγραμματιστεί συνάντηση Ιρανών και Αμερικανών αξιωματούχων.
Οι επαφές στη Ντόχα και οι διαφορετικές προτάσεις για το Ορμούζ
Παρά την απουσία συμφωνίας για απευθείας συνομιλίες, η διπλωματική δραστηριότητα συνεχίζεται μέσω του Κατάρ. Σύμφωνα με το Reuters, Καταριανοί μεσολαβητές πραγματοποίησαν συνομιλίες διάρκειας άνω των 12 ωρών στην Τεχεράνη την Παρασκευή, ενώ Ιρανοί διαπραγματευτές συναντήθηκαν με Καταριανούς αξιωματούχους στη Ντόχα το Σάββατο 31 Οκτωβρίου.
Ο Αραγτσί επιβεβαίωσε ότι συνεργάτης του βρίσκεται στη Ντόχα, στο πλαίσιο των επαφών με την καταριανή πλευρά.
Σύμφωνα με τις πληροφορίες του Reuters, το Κατάρ παρουσίασε πρόταση για επταήμερη διαδικασία σταδιακών μέτρων οικοδόμησης εμπιστοσύνης, η οποία δεν έγινε αποδεκτή από την Τεχεράνη ως είχε.
Παράλληλα, υπάρχει και ξεχωριστή ιρανική πρόταση για τη διευθέτηση του ζητήματος των Στενών του Ορμούζ. Ο Αραγτσί ανέφερε ότι η καταριανή πλευρά συζήτησε τη μείωση του χρόνου εφαρμογής της ιρανικής πρότασης, από πέντε ημέρες σε δύο. Πρόκειται για διαφορετική διαδικασία από την επταήμερη πρόταση του Κατάρ και οι δύο πρωτοβουλίες δεν πρέπει να συγχέονται.
Την ίδια ώρα, δημοσίευμα της Al-Araby Al-Jadeed έκανε λόγο για πιθανή άφιξη αμερικανικής αντιπροσωπείας και προκαταρκτικές συνεννοήσεις σχετικά με το πυρηνικό πρόγραμμα, το Ορμούζ και οικονομικά κίνητρα, με την Κίνα και τη Ρωσία να αναφέρονται ως πιθανοί εγγυητές. Οι πληροφορίες αυτές δεν έχουν επιβεβαιωθεί επισήμως και δεν συνιστούν ένδειξη ότι έχει ήδη συμφωνηθεί απευθείας συνάντηση.
Το χάσμα των απαιτήσεων μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης
Οι δύο πλευρές εξακολουθούν να έχουν διαφορετικές προτεραιότητες ως προς τη σειρά των βημάτων που θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε συμφωνία.
Η αμερικανική πλευρά επιδιώκει να εξασφαλίσει πρώτα δεσμεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, πριν εξετάσει ουσιαστική χαλάρωση των οικονομικών περιορισμών.
Αντίθετα, η Τεχεράνη ζητά την άρση του αμερικανικού ναυτικού αποκλεισμού, την αποδέσμευση παγωμένων κεφαλαίων και τη δυνατότητα επανέναρξης των εξαγωγών πετρελαίου. Στις απαιτήσεις που περιέγραψε ο Αραγτσί περιλαμβάνονται επίσης η αποκατάσταση των πετρελαϊκών εξαιρέσεων, η μείωση της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή και η διαμόρφωση ρυθμίσεων για τη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ.
Η διαφωνία δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο μιας πιθανής συμφωνίας, αλλά και το ποια πλευρά θα κάνει πρώτη τις παραχωρήσεις. Η Ουάσιγκτον ζητά πυρηνικές δεσμεύσεις, ενώ η Τεχεράνη θέλει πρώτα να αρθούν μέτρα που πλήττουν την οικονομία και τη δυνατότητα εξαγωγής πετρελαίου.
Η στρατιωτική ετοιμότητα και το ενδεχόμενο νέας επιχείρησης
Παράλληλα με τις διπλωματικές επαφές, η στρατιωτική ένταση παραμένει υψηλή. Ο Αραγτσί υποστήριξε ότι οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις βρίσκονται σε αυξημένη ετοιμότητα και ότι η χώρα έχει ενισχύσει τις στρατιωτικές της δυνατότητες.
Σύμφωνα με δημοσίευμα του CNN στις 26 Οκτωβρίου, Αμερικανοί αξιωματούχοι εκτιμούσαν ότι οι αμερικανικές δυνάμεις στην περιοχή θα μπορούσαν να είναι έτοιμες για σημαντικές νέες επιχειρήσεις μέσα σε 96 ώρες από τη λήψη σχετικής εντολής. Η συγκεκριμένη εκτίμηση αφορά τον χρόνο επιχειρησιακής ετοιμότητας και δεν σημαίνει ότι έχει ληφθεί απόφαση για νέα επίθεση ή ότι αυτή θα πραγματοποιηθεί οπωσδήποτε μέσα σε αυτό το χρονικό διάστημα.
Το Axios μετέδωσε επίσης ότι το Ισραήλ επιδιώκει στενό συντονισμό με τις ΗΠΑ και ότι ενδεχόμενη νέα αμερικανική επιχείρηση θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί από κοινού με τις ισραηλινές δυνάμεις. Η πληροφορία αποδίδεται σε πηγές και δεν αποτελεί επίσημα ανακοινωμένο επιχειρησιακό σχέδιο.
Ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ είχε δηλώσει στις 8 Οκτωβρίου ότι οι ΗΠΑ δεν θα επιτεθούν στο Ιράν πριν από τις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου. Η δήλωση αυτή δεν ισοδυναμεί με δέσμευση ότι θα ακολουθήσει στρατιωτική επιχείρηση μετά τις εκλογές, ενώ ο αμερικανικός ναυτικός αποκλεισμός παραμένει σε ισχύ.
Σε ομιλία του στο Μισισιπή στις 26 Οκτωβρίου, ο Τραμπ αναφέρθηκε επικριτικά στην προηγούμενη εκεχειρία, χαρακτηρίζοντάς την χάσιμο χρόνου. Η αναφορά του αφορούσε την εκεχειρία του Ιουνίου και αποτυπώνει τη δυσαρέσκειά του για την προηγούμενη διευθέτηση, χωρίς να συνιστά από μόνη της ανακοίνωση εγκατάλειψης κάθε διπλωματικής προσπάθειας.
Η ανησυχία των χωρών του Κόλπου για τα Στενά του Ορμούζ
Οι εξελίξεις προκαλούν έντονη ανησυχία και στις χώρες του Κόλπου, καθώς η ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ συνδέεται άμεσα με τις ενεργειακές εξαγωγές και το διεθνές εμπόριο.
Στο Manama Dialogue, στις 31 Οκτωβρίου, ο γενικός γραμματέας του Συμβουλίου Συνεργασίας του Κόλπου, Τζάσεμ αλ-Μπουντάιουι, ζήτησε την επιστροφή της ναυσιπλοΐας στα προπολεμικά δεδομένα της 28ης Φεβρουαρίου. Επισήμανε ότι η διαταραχή της διέλευσης από το Ορμούζ έχει ευρύτερες συνέπειες στην ενέργεια, στη ναυτιλιακή ασφάλιση και στις διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού.
Η παρέμβασή του αναδεικνύει τη σημασία που αποδίδουν οι χώρες της περιοχής στην αποκατάσταση της ελεύθερης ναυσιπλοΐας, καθώς μια παρατεταμένη κρίση θα μπορούσε να επηρεάσει όχι μόνο τις χώρες που εμπλέκονται άμεσα στη σύγκρουση, αλλά και τις διεθνείς αγορές.
Την ίδια στιγμή, ο ανώτατος ηγέτης του Ιράν, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, έχει δώσει εντολή στις ένοπλες δυνάμεις να προετοιμάζονται για άμεση και ισχυρή απάντηση σε περίπτωση νέας επίθεσης, με αναφορές στην ανάγκη αντίδρασης χωρίς γεωγραφικούς περιορισμούς.
Διπλωματία χωρίς συμφωνία
Η εικόνα που διαμορφώνεται στις 31 Οκτωβρίου είναι αυτή μιας διπλωματικής προσπάθειας που βρίσκεται σε εξέλιξη, αλλά δεν έχει ακόμη οδηγήσει σε κοινό πλαίσιο διαπραγμάτευσης. Οι επαφές μέσω του Κατάρ συνεχίζονται, η επιστολή Βανς έχει εξεταστεί από την ιρανική πλευρά και οι δύο κυβερνήσεις γνωρίζουν τις βασικές απαιτήσεις η μία της άλλης.
Ωστόσο, η απόσταση παραμένει μεγάλη: οι ΗΠΑ επιμένουν στο πυρηνικό ζήτημα, ενώ το Ιράν θέτει ως προτεραιότητα την άρση του αποκλεισμού και την οικονομική αποσυμπίεση. Με τις στρατιωτικές δυνάμεις να παραμένουν σε ετοιμότητα και τα Στενά του Ορμούζ να αποτελούν κρίσιμο σημείο της αντιπαράθεσης, η διπλωματική κινητικότητα δεν έχει ακόμη μετατραπεί σε συμφωνία.