Για αιώνες, στην αρχαιότητα και μετά, πολλοί λόγιοι δέχονταν ότι βλέπουμε επειδή το μάτι εκπέμπει ακτίνες προς τα αντικείμενα. Η άποψη αυτή συνδέεται με την «Οπτική» του Ευκλείδη. Ο Ιμπν αλ-Χάιθαμ, γνωστός στη Δύση ως Alhazen, υποστήριξε το αντίθετο: ότι η όραση γίνεται όταν το φως μπαίνει στο μάτι. Αυτή είναι η θεωρία που δεχόμαστε και σήμερα.
Ο άνθρωπος
Γεννήθηκε γύρω στο 965 στη Βασόρα και πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στο Κάιρο, όπου πέθανε. Οι πηγές δίνουν για τον θάνατό του περίπου το 1039-1040. Ένα επεισόδιο που επαναλαμβάνεται σε βιογραφίες λέει ότι ο χαλίφης αλ-Χακίμ τον κάλεσε στην Αίγυπτο για να ρυθμίσει τις πλημμύρες του Νείλου και ότι ο μελετητής, όταν είδε το έδαφος, έκρινε το σχέδιο ανέφικτο. Για να γλιτώσει, σύμφωνα με την παράδοση, προσποιήθηκε τρέλα και τέθηκε σε κατ’ οίκον περιορισμό, που κράτησε μέχρι τον θάνατο του χαλίφη το 1021. Οι πηγές διαφωνούν: άλλες αναφορές μιλούν για φυγή στη Συρία ή τη Βαγδάτη, και όλες συμφωνούν ότι εργαζόταν στο Κάιρο μετά το 1021. Το άρθρο παρουσιάζει την ιστορία ως παράδοση και όχι ως βέβαιο γεγονός.
Η Πραγματεία της Οπτικής
Το έργο του, το «Κιτάμπ αλ-Μαναζίρ», αποτελείται από επτά βιβλία. Η χρονολόγησή του δεν είναι ξεκάθαρη: μία πηγή αναφέρει δημοσίευση το 1021, άλλη το γράφει στο Κάιρο μεταξύ 1028 και 1038, και μια τρίτη κατά τη διάρκεια πολλών ετών τη δεκαετία του 1030. Ο Ιμπν αλ-Χάιθαμ στηριζόταν σε πειραματικά τεκμήρια. Μελέτησε ένα σκοτεινό δωμάτιο με μια μικρή οπή, και με αυτό έδειξε ότι το φως ταξιδεύει σε ευθεία γραμμή. Μια πιο προσεκτική περιγραφή λέει ότι τα πειράματά του αφορούσαν την αρχή της camera obscura, του μηχανισμού πίσω από τη φωτογραφική μηχανή με οπή.
Η πορεία προς τη Δύση
Γύρω στο 1200 το έργο μεταφράστηκε στα λατινικά με τον τίτλο «De Aspectibus» ή «Perspectiva». Επηρέασε τον Ρότζερ Μπέικον, τον Τζον Πέκαμ και τον Βιτέλο. Αργότερα ο Καμάλ αλ-Ντιν αλ-Φαρίσι το αναθεώρησε στο «Τανκίχ αλ-Μαναζίρ».
Πολλοί σύγχρονοι μελετητές τον θεωρούν πρόδρομο της πειραματικής μεθόδου. Η φράση, όπως κάθε ετικέτα, είναι απλοποίηση, αλλά η εμμονή του στο πείραμα ως απόδειξη είναι αυτό που κάνει το έργο του να ξεχωρίζει.
