Εκπαιδευτικοί και μαθήτριες καταγγέλλουν ότι αποκλείονται από σχολικές αίθουσες λόγω της μαντίλας, ενώ η διαμάχη φέρνει στο προσκήνιο τη σύγκρουση ανάμεσα στον κοσμικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης και τη θρησκευτική ελευθερία.
Έντονες αντιδράσεις έχει προκαλέσει στο Αζερμπαϊτζάν η εφαρμογή νέων κανόνων για τη σχολική ενδυμασία, καθώς έχουν καταγραφεί περιστατικά κατά τα οποία μαθήτριες και εκπαιδευτικοί που φορούν μουσουλμανική μαντίλα φέρονται να μην έγιναν δεκτοί σε σχολεία. Η υπόθεση έχει επεκταθεί πέρα από τα όρια της εκπαίδευσης, προκαλώντας δημόσια αντιπαράθεση και επιβαρύνοντας το κλίμα στις σχέσεις της χώρας με τη στενή σύμμαχό της, την Τουρκία.
Στο επίκεντρο βρίσκεται η ερμηνεία των κανόνων που υιοθετήθηκαν τον Σεπτέμβριο για τις σχολικές στολές. Οι διατάξεις δεν αναφέρουν ρητά τη μαντίλα, προβλέπουν όμως ότι η ενδυμασία των μαθητών πρέπει να συμμορφώνεται με την επίσημη σχολική στολή και να μην αντιβαίνει στον κοσμικό χαρακτήρα της δημόσιας εκπαίδευσης.
Η εφαρμογή τους σε ορισμένα σχολεία έχει προκαλέσει διαμαρτυρίες, καθώς οικογένειες και εκπαιδευτικοί υποστηρίζουν ότι οι περιορισμοί επηρεάζουν την πρόσβαση στην εκπαίδευση και την επαγγελματική τους δραστηριότητα.
Εκπαιδευτικοί και μαθήτριες αντιμέτωποι με τους νέους κανόνες
Μία από τις περιπτώσεις που ανέδειξαν τη διάσταση του προβλήματος είναι εκείνη της Γκιουλσάν Αλίγεβα, καθηγήτριας Αγγλικών με 23 χρόνια υπηρεσίας. Σύμφωνα με όσα δήλωσε στο Al Jazeera, όταν προσήλθε στο σχολείο της στο Μπακού φορώντας μαντίλα, δεν της επετράπη η είσοδος. Αντίστοιχα, εμπόδιο στην είσοδο αντιμετώπισε και η κόρη της.
Η εκπαιδευτικός υποστηρίζει ότι θέλει να συνεχίσει να εργάζεται και να διδάσκει χωρίς οι θρησκευτικές της πεποιθήσεις να αποτελούν εμπόδιο στην απασχόλησή της. Επικαλείται, μεταξύ άλλων, το άρθρο 16 του Εργατικού Κώδικα του Αζερμπαϊτζάν, το οποίο αφορά την απαγόρευση διακρίσεων στις εργασιακές σχέσεις.
Παράλληλα, δημοσιεύματα και βίντεο που κυκλοφόρησαν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης καταγράφουν αντιδράσεις μαθητριών που φέρονται να απομακρύνθηκαν από σχολεία. Τοπικά μέσα ενημέρωσης ανέφεραν επίσης ότι μαθητές σε τουλάχιστον δύο σχολεία απείχαν από τα μαθήματα διαμαρτυρόμενοι για τους περιορισμούς.
Οι αναφορές αυτές έχουν ενισχύσει την πίεση προς τις αρχές να διευκρινίσουν πώς εφαρμόζονται οι κανόνες και ποιες δυνατότητες έχουν στη διάθεσή τους οι οικογένειες και οι εκπαιδευτικοί που θεωρούν ότι θίγονται τα δικαιώματά τους.
Οι συλλήψεις και η αντίδραση των αρχών
Στις 12 Οκτωβρίου, το υπουργείο Εσωτερικών ανακοίνωσε ότι 37 άτομα τέθηκαν υπό κράτηση για διατάραξη της δημόσιας τάξης στο πλαίσιο των αντιδράσεων γύρω από την εφαρμογή των κανόνων.
Οι αρχές υπερασπίζονται την ανάγκη ύπαρξης ενιαίων κανόνων ενδυμασίας στα δημόσια σχολεία, συνδέοντάς τους με τον κοσμικό χαρακτήρα της εκπαίδευσης. Από την άλλη πλευρά, επικριτές των μέτρων θεωρούν ότι η εφαρμογή τους με τρόπο που αποκλείει ανθρώπους από το σχολείο εγείρει ζητήματα θρησκευτικής ελευθερίας και ίσης μεταχείρισης.
Ο πρόεδρος της κοινοβουλευτικής επιτροπής ανθρωπίνων δικαιωμάτων, Ζαχίντ Ορούτζ, έχει υποστηρίξει ότι δεν υπάρχει γενική απαγόρευση της μαντίλας έξω από το σχολικό περιβάλλον και ότι ο στόχος των κανόνων είναι η ενιαία εμφάνιση στο εκπαιδευτικό πλαίσιο.
Αντίθετη άποψη εκφράζει ο Αζέρ Ρασιντόγκλου, επικεφαλής της οργάνωσης Tolerance Public Association for Social Research, ο οποίος θεωρεί ότι οι περιορισμοί δεν συνάδουν με το Σύνταγμα. Έχει καλέσει όσους θεωρούν ότι θίγονται τα δικαιώματά τους να προσφύγουν στη Δικαιοσύνη με νόμιμα μέσα.
Η θρησκευτική ελευθερία και ο κοσμικός χαρακτήρας του κράτους
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία λόγω του συνταγματικού πλαισίου του Αζερμπαϊτζάν. Το άρθρο 7 ορίζει τη χώρα ως κοσμικό κράτος, ενώ το άρθρο 18 προβλέπει τον διαχωρισμό θρησκείας και κράτους και κατοχυρώνει τον κοσμικό χαρακτήρα του εκπαιδευτικού συστήματος. Το άρθρο 48, από την άλλη πλευρά, εγγυάται την ελευθερία συνείδησης.
Η συνύπαρξη αυτών των διατάξεων βρίσκεται στον πυρήνα της διαμάχης: πώς μπορεί να διασφαλίζεται ο κοσμικός χαρακτήρας της δημόσιας εκπαίδευσης χωρίς να περιορίζονται δυσανάλογα οι ατομικές θρησκευτικές ελευθερίες;
Μέχρι στιγμής, η αντιπαράθεση αφορά τόσο την ερμηνεία των κανόνων όσο και τον τρόπο εφαρμογής τους. Το κατά πόσο τα μέτρα είναι συμβατά με τις συνταγματικές εγγυήσεις αποτελεί αντικείμενο δημόσιας συζήτησης και δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ζήτημα που έχει ήδη κριθεί οριστικά από δικαστήριο.
Η Τουρκία μπαίνει στη δημόσια αντιπαράθεση
Η υπόθεση έχει προκαλέσει αντιδράσεις και στην Τουρκία, όπου οι περιορισμοί στη μαντίλα παραπέμπουν σε μια ιδιαίτερα ευαίσθητη περίοδο της σύγχρονης ιστορίας της χώρας. Διαδηλωτές συγκεντρώθηκαν έξω από το προξενείο του Αζερμπαϊτζάν στην Κωνσταντινούπολη, ζητώντας την άρση των περιορισμών.
Η ένταση μεταφέρθηκε και στο πολιτικό επίπεδο. Ο Οκτάι Σαράλ, σύμβουλος του Τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, επέκρινε τους περιορισμούς, χαρακτηρίζοντας απαράδεκτη την άρνηση εισόδου σε μαθητές που φορούν μαντίλα.
Το κυβερνών κόμμα του Αζερμπαϊτζάν, το Νέο Αζερμπαϊτζάν (YAP), απάντησε χαρακτηρίζοντας τις παρεμβάσεις αυτές λαϊκιστικές και ανεύθυνες και προειδοποιώντας την Άγκυρα να μην παρεμβαίνει στις εσωτερικές υποθέσεις της χώρας. Υπερασπίστηκε παράλληλα τους κανόνες, επικαλούμενο την ισότητα, την κοσμικότητα και το κράτος δικαίου.
Η αντιπαράθεση έχει ιδιαίτερο βάρος, καθώς οι δύο χώρες διατηρούν στενούς πολιτικούς και στρατηγικούς δεσμούς. Ωστόσο, η δημόσια ανταλλαγή επικρίσεων δεν σημαίνει από μόνη της ότι έχει διαρραγεί η συμμαχία τους.
Μια διαμάχη χωρίς εύκολη απάντηση
Το επόμενο διάστημα θα δείξει εάν οι αρχές του Αζερμπαϊτζάν θα προχωρήσουν σε διευκρινίσεις ή αλλαγές στον τρόπο εφαρμογής των κανόνων και εάν οι θιγόμενοι θα προσφύγουν μαζικά στη Δικαιοσύνη.
Προς το παρόν, η υπόθεση αναδεικνύει ένα δύσκολο ερώτημα για ένα κράτος που αυτοπροσδιορίζεται ως κοσμικό, αλλά κατοχυρώνει συνταγματικά τη θρησκευτική ελευθερία: πού τελειώνει η αρμοδιότητα του κράτους να ρυθμίζει τη σχολική ενδυμασία και πού αρχίζει ο κίνδυνος αποκλεισμού μαθητών και εργαζομένων εξαιτίας των πεποιθήσεών τους.
Η απάντηση θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τη διατύπωση των κανόνων, αλλά κυρίως από τον τρόπο με τον οποίο εφαρμόζονται στην πράξη και από τις θεσμικές εγγυήσεις που θα έχουν όσοι αμφισβητούν τη νομιμότητά τους.