Όποιος έχει περπατήσει σε ελληνική πόλη ένα μεσημέρι του Ιουλίου ξέρει τη διαφορά: στη λεωφόρο με την άσφαλτο και τα τζάμια η ζέστη είναι αφόρητη, ενώ στον δρόμο με τις μουριές ή τα πλατάνια μπορεί κανείς να αναπνεύσει. Η αίσθηση αυτή δεν είναι υποκειμενική. Οι μελέτες για το αστικό κλίμα δείχνουν ότι τα δέντρα είναι από τα πιο αποτελεσματικά και φθηνά «κλιματιστικά» που έχει μια πόλη.
Η «θερμική νησίδα»
Οι πόλεις είναι συνήθως θερμότερες από τις γύρω αγροτικές περιοχές, κυρίως το βράδυ. Το φαινόμενο ονομάζεται αστική θερμική νησίδα. Η άσφαλτος, το τσιμέντο και τα κτίρια απορροφούν θερμότητα όλη τη μέρα και την αποδίδουν αργά τη νύχτα. Η έλλειψη πρασίνου και η θερμότητα από τα αυτοκίνητα και τα κλιματιστικά επιδεινώνουν την κατάσταση.
Πώς δροσίζει ένα δέντρο
1. Σκιά
Η πιο προφανής επίδραση είναι και η ισχυρότερη. Σύμφωνα με την Υπηρεσία Προστασίας Περιβάλλοντος των ΗΠΑ (EPA), οι επιφάνειες στη σκιά μπορεί να είναι 11 έως 25 βαθμούς Κελσίου δροσερότερες από τις μέγιστες θερμοκρασίες των ίδιων υλικών στον ήλιο. Αυτό σημαίνει λιγότερη θερμότητα που αποθηκεύεται στο πεζοδρόμιο, στους τοίχους και στα παρκαρισμένα αυτοκίνητα, και λιγότερη θερμότητα που ακτινοβολείται προς τους ανθρώπους.
2. Διαπνοή
Τα δέντρα αντλούν νερό από το έδαφος και το αποβάλλουν από τα φύλλα τους ως υδρατμό. Η εξάτμιση καταναλώνει θερμότητα από τον περιβάλλοντα αέρα, όπως ο ιδρώτας δροσίζει το σώμα. Σύμφωνα με την EPA, η διαπνοή, μόνη της ή σε συνδυασμό με τη σκιά, μπορεί να μειώσει τις μέγιστες θερμοκρασίες του καλοκαιριού κατά 1 έως 5 βαθμούς Κελσίου. Τα αστικά δάση είναι κατά μέσο όρο περίπου 1,6 βαθμούς δροσερότερα από τις αστικές περιοχές χωρίς πράσινο.
Τα δέντρα και η υγεία
Η διαφορά δεν αφορά μόνο την άνεση. Μια μελέτη που δημοσιεύτηκε στο The Lancet τον Ιανουάριο του 2023, με επικεφαλής ερευνητές του Ινστιτούτου Παγκόσμιας Υγείας της Βαρκελώνης (ISGlobal), εξέτασε 93 ευρωπαϊκές πόλεις το καλοκαίρι του 2015. Οι ερευνητές υπολόγισαν ότι από τους περίπου 6.700 πρόωρους θανάτους που αποδόθηκαν στις υψηλές θερμοκρασίες στις πόλεις αυτές, περίπου ένας στους τρεις θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί αν η κάλυψη από δέντρα ήταν 30%.
Η μέση κάλυψη στις πόλεις της μελέτης ήταν τότε περίπου 15%. Το σενάριο των ερευνητών αντιστοιχεί σε μέση μείωση της θερμοκρασίας κατά περίπου 0,4 βαθμούς στη διάρκεια του καλοκαιριού, με πολύ μεγαλύτερες μειώσεις σε ορισμένα σημεία. Πρόκειται για εκτίμηση μοντέλου και όχι για καταμετρημένο αποτέλεσμα. Δείχνει όμως ότι ακόμη και μικρές αλλαγές στη μέση θερμοκρασία μπορούν να έχουν μετρήσιμη επίδραση στην υγεία, ιδίως των ηλικιωμένων και των ευάλωτων ομάδων.
Δεν είναι όλα τα δέντρα ίδια
- Μεγάλη κόμη: ένα ώριμο δέντρο με πλατιά κόμη δίνει πολύ περισσότερη σκιά από δεκάδες μικρά δενδρύλλια. Γι’ αυτό η διατήρηση των υπαρχόντων μεγάλων δέντρων μετράει όσο και η φύτευση νέων.
- Νερό: ένα δέντρο που υποφέρει από λειψυδρία κλείνει τα στόματα των φύλλων του και δροσίζει λιγότερο. Στο ελληνικό κλίμα η επιλογή ειδών που αντέχουν την ξηρασία είναι κρίσιμη.
- Θέση: τα δέντρα κατά μήκος πεζοδρομίων, σε χώρους στάθμευσης και στη νότια και δυτική πλευρά των κτιρίων έχουν τη μεγαλύτερη επίδραση εκεί όπου κινούνται και ζουν οι άνθρωποι.
- Φυλλοβόλα ή αειθαλή: τα φυλλοβόλα δίνουν σκιά το καλοκαίρι και αφήνουν τον ήλιο να περάσει τον χειμώνα. Είναι πλεονέκτημα κοντά σε κατοικίες.
Τι μπορεί να κάνει κάποιος στη δική του γειτονιά
Η φύτευση δέντρων σε δημόσιους χώρους είναι αρμοδιότητα των δήμων. Οι κάτοικοι όμως δεν είναι αμέτοχοι:
- Ένα δέντρο στην αυλή ή αναρριχώμενα φυτά σε πέργκολα μπορούν να αλλάξουν αισθητά τη θερμοκρασία ενός μπαλκονιού ή ενός δωματίου.
- Το πότισμα ενός νεαρού δέντρου του πεζοδρομίου στα πρώτα του καλοκαίρια μπορεί να κρίνει αν θα επιβιώσει.
- Η ενημέρωση του δήμου για ξερά ή κατεστραμμένα δέντρα βοηθά να αντικατασταθούν.
Η σκιά ενός δέντρου θεωρείται συχνά αυτονόητη, μέχρι να κοπεί το δέντρο. Σε πόλεις που ζεσταίνονται όλο και περισσότερο, μοιάζει όλο και λιγότερο με πολυτέλεια και όλο και περισσότερο με υποδομή.