«Έχετε μεγάλη ανάγκη να σας συμπαθούν και να σας θαυμάζουν οι άλλοι.» «Τείνετε να είστε επικριτικοί με τον εαυτό σας.» Αν αυτές οι φράσεις σάς φαίνονται εύστοχες, δεν είστε οι μόνοι. Είναι από τα παραδείγματα ενός πειράματος που έγινε το 1948 και έδειξε κάτι άβολο για το πώς κρίνουμε τις περιγραφές του εαυτού μας.
Το πείραμα στην τάξη
Ο Αμερικανός ψυχολόγος Μπέρτραμ Φόρερ έδωσε σε 39 φοιτητές εισαγωγικού μαθήματος ψυχολογίας ένα τεστ που παρουσίασε ως διαγνωστικό εργαλείο ενδιαφερόντων. Αργότερα, ο καθένας πήρε μια ανάλυση προσωπικότητας, υποτίθεται βασισμένη στις απαντήσεις του. Στην πραγματικότητα, όλοι πήραν το ίδιο κείμενο: 13 προτάσεις που ο Φόρερ είχε συγκεντρώσει από ένα βιβλίο αστρολογίας του περιπτέρου. Οι απαντήσεις στο τεστ δεν χρησιμοποιήθηκαν καθόλου.
Οι φοιτητές κλήθηκαν να βαθμολογήσουν από το 0 έως το 5 πόσο καλά τους περιέγραφε η ανάλυση. Ο μέσος όρος ήταν περίπου 4,3. Ο Φόρερ δημοσίευσε τα αποτελέσματα το 1949, με τίτλο που μεταφράζεται ως «η πλάνη της προσωπικής επικύρωσης».
Γιατί λειτουργεί
Οι προτάσεις που χρησιμοποίησε είχαν κοινά χαρακτηριστικά. Ήταν αρκετά γενικές για να ταιριάζουν σε σχεδόν όλους και κυρίως θετικές ή ήπια αρνητικές. Πολλές περιείχαν και τις δύο πλευρές ενός χαρακτηριστικού, με φράσεις όπως «κάποιες φορές», ώστε καθένας να αναγνωρίσει τον εαυτό του σε τουλάχιστον μία.
Η έρευνα που ακολούθησε εντόπισε παράγοντες που κάνουν τέτοιες περιγραφές πιο πειστικές: όταν πιστεύουμε ότι η ανάλυση φτιάχτηκε ειδικά για εμάς, όταν εμπιστευόμαστε το κύρος εκείνου που τη δίνει και όταν τα θετικά χαρακτηριστικά υπερτερούν των αρνητικών. Η επίδραση εμφανίζεται σταθερά, όσο οι προτάσεις παραμένουν ασαφείς.
Από το Φόρερ στον Μπάρνουμ
Ο Φόρερ δεν ήταν ο πρώτος που το παρατήρησε. Το 1947 ο Ρος Στάγκνερ είχε δώσει σε διευθυντές προσωπικού γενικόλογες αναλύσεις, μερικές βασισμένες σε ωροσκόπια και γραφολογία, και είχε βρει παρόμοια αποδοχή. Το 1956 ο ψυχολόγος Πολ Μιλ πρότεινε τον όρο «φαινόμενο Μπάρνουμ», από τον Αμερικανό επιχειρηματία του θεάματος Π. Τ. Μπάρνουμ, που είχε φήμη ότι έδινε «κάτι για τον καθένα». Σήμερα χρησιμοποιούνται και τα δύο ονόματα.
Πού το συναντάμε
Το φαινόμενο εξηγεί εν μέρει γιατί πείθουν τα ωροσκόπια, η χαρτομαντεία, οι μέντιουμ και ορισμένα τεστ προσωπικότητας που κυκλοφορούν στο διαδίκτυο. Δεν σημαίνει ότι κάθε ψυχομετρικό εργαλείο είναι άχρηστο. Τα καλά τεστ ελέγχονται για το αν διακρίνουν πραγματικά τον έναν άνθρωπο από τον άλλον. Σημαίνει όμως ότι η αίσθηση «αυτό είμαι ακριβώς εγώ» δεν αποδεικνύει τίποτα από μόνη της.
Μια απλή δοκιμή για την επόμενη φορά που μια περιγραφή σάς φαίνεται εντυπωσιακά εύστοχη: διαβάστε την σαν να αφορά έναν φίλο σας, ή κάποιον με εντελώς διαφορετικό χαρακτήρα. Αν ταιριάζει και σε εκείνους, μάλλον δεν σας περιγράφει. Περιγράφει τους ανθρώπους γενικά.