Το καλοκαίρι του 1843 κυκλοφόρησε στο Λονδίνο, στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Memoirs, ένα τεχνικό κείμενο για μια μηχανή που δεν υπήρχε. Ήταν η αγγλική μετάφραση ενός άρθρου για την «Αναλυτική Μηχανή» του Τσαρλς Μπάμπατζ. Η μεταφράστρια, η 27χρονη Άντα Λάβλεϊς, είχε προσθέσει δικές της σημειώσεις, περίπου τρεις φορές μεγαλύτερες από το ίδιο το άρθρο. Στην τελευταία, τη «Σημείωση G», υπάρχει αυτό που πολλοί θεωρούν το πρώτο δημοσιευμένο πρόγραμμα υπολογιστή.
Η κόρη ενός ποιητή που πέθανε στο Μεσολόγγι
Η Άντα γεννήθηκε το 1815 και ήταν το μόνο νόμιμο παιδί του λόρδου Βύρωνα, του ποιητή που πέθανε στο Μεσολόγγι το 1824, στη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης. Τον πατέρα της δεν τον γνώρισε ποτέ. Οι γονείς της χώρισαν λίγες εβδομάδες μετά τη γέννησή της. Η μητέρα της, η Ανναμπέλα Μίλμπανκ, φρόντισε να μορφωθεί η κόρη της στα μαθηματικά και τις επιστήμες, κάτι σπάνιο για κορίτσι της εποχής.
Στα 17 της γνώρισε τον Μπάμπατζ, μαθηματικό και εφευρέτη που σχεδίαζε μηχανές υπολογισμού. Η γνωριμία αυτή έγινε μια μακρά επιστημονική συνεργασία.
Μια μηχανή που έμεινε στα χαρτιά
Η Αναλυτική Μηχανή του Μπάμπατζ ήταν σχέδιο για έναν μηχανικό υπολογιστή γενικής χρήσης. Θα δεχόταν οδηγίες από διάτρητες κάρτες, όπως οι αργαλειοί Ζακάρ της εποχής, και θα είχε ξεχωριστή «μνήμη» και μονάδα επεξεργασίας. Δεν κατασκευάστηκε ποτέ ολόκληρη. Παρ’ όλα αυτά, η λογική της θυμίζει σε βασικά σημεία τους σημερινούς υπολογιστές.
Το 1842 ο Ιταλός μηχανικός Λουίτζι Μεναμπρέα δημοσίευσε στα γαλλικά ένα άρθρο για τη μηχανή, με βάση διάλεξη του Μπάμπατζ στο Τορίνο. Η Λάβλεϊς το μετέφρασε στα αγγλικά και πρόσθεσε επτά σημειώσεις, από την A έως τη G.
Τι περιέχει η Σημείωση G
Στη Σημείωση G η Λάβλεϊς περιγράφει, βήμα προς βήμα και με έναν αναλυτικό πίνακα, πώς θα υπολόγιζε η μηχανή τους λεγόμενους αριθμούς Μπερνούλι, μια ακολουθία αριθμών με σημασία στα μαθηματικά. Ο πίνακας δείχνει ποια πράξη γίνεται σε κάθε βήμα, σε ποιες «μεταβλητές» αποθηκεύονται τα αποτελέσματα και πώς επαναλαμβάνεται μια σειρά εντολών. Έχει δηλαδή στοιχεία που σήμερα θα λέγαμε βρόχο και διαχείριση μνήμης.
Ως κείμενο έχει και κάτι ακόμη πιο ενδιαφέρον. Η Λάβλεϊς υποστήριξε ότι μια τέτοια μηχανή δεν περιορίζεται στους αριθμούς. Θα μπορούσε να επεξεργάζεται κάθε είδους σύμβολα, αρκεί οι σχέσεις τους να εκφράζονται με κανόνες, και έδωσε ως παράδειγμα τη μουσική. Πρόκειται για μια ιδέα που απέχει πολύ από μια απλή αριθμομηχανή και προηγείται κατά έναν αιώνα της εποχής των ηλεκτρονικών υπολογιστών.
Ήταν πραγματικά η πρώτη προγραμματίστρια;
Εδώ αρχίζει μια διαμάχη που κρατά δεκαετίες. Σύμφωνα με τον ιστορικό της πληροφορικής Ντόρον Σουέιντ, ο Μπάμπατζ είχε ήδη γράψει στα χειρόγραφά του, το 1836–37, δεκάδες παρόμοια «προγράμματα» για τη μηχανή. Αυτό έγινε έξι με επτά χρόνια πριν από τη δημοσίευση της Λάβλεϊς. Επιπλέον, ο Μπάμπατζ φαίνεται να της έδωσε τους μαθηματικούς τύπους για τους αριθμούς Μπερνούλι. Εκείνη τους μετέτρεψε σε αναλυτική σειρά οδηγιών και, κατά τις πηγές, εντόπισε και ένα λάθος του.
Από την άλλη πλευρά, η Σημείωση G είναι το πρώτο τέτοιο πρόγραμμα που δημοσιεύτηκε. Και η ευρύτερη σύλληψη για το τι μπορεί να κάνει μια υπολογιστική μηχανή αποδίδεται σε μεγάλο βαθμό στη Λάβλεϊς. Η πιο ισορροπημένη ανάγνωση είναι ότι επρόκειτο για συνεργασία: ο Μπάμπατζ είχε τη μηχανή και τα μαθηματικά, η Λάβλεϊς την πιο καθαρή διατύπωση και το όραμα. Πόσο ακριβώς ήταν το μερίδιο του καθενός παραμένει ανοιχτό ζήτημα.
Η κληρονομιά
Η Λάβλεϊς πέθανε το 1852, σε ηλικία 36 ετών, την ίδια ηλικία με τον πατέρα της. Το έργο της ξεχάστηκε για σχεδόν έναν αιώνα και ξαναβρέθηκε όταν άρχισαν να κατασκευάζονται οι πρώτοι ηλεκτρονικοί υπολογιστές. Μια γλώσσα προγραμματισμού που ανέπτυξε το αμερικανικό υπουργείο Άμυνας ονομάστηκε «Ada» προς τιμήν της. Κάθε χρόνο, τη δεύτερη Τρίτη του Οκτωβρίου, γιορτάζεται διεθνώς η «Ημέρα Άντα Λάβλεϊς», αφιερωμένη στις γυναίκες στην επιστήμη και την τεχνολογία.
