Ο Ηρόδοτος, που επισκέφθηκε τη Σάμο τον 5ο αιώνα π.Χ., ξεχώρισε τρία έργα στο νησί ως τα μεγαλύτερα που είχαν κατασκευάσει οι Έλληνες. Το ένα ήταν ένα τούνελ που διαπερνούσε ένα βουνό από άκρη σε άκρη, με δύο στόματα. Ο ίδιος το ονόμασε «αμφίστομον όρυγμα». Σήμερα το ξέρουμε ως Ευπαλίνειο όρυγμα, από το όνομα του μηχανικού που το σχεδίασε, του Ευπαλίνου από τα Μέγαρα.
Γιατί χρειάστηκε
Το έργο ξεκίνησε στα μέσα του 6ου αιώνα π.Χ., την εποχή του τυράννου Πολυκράτη. Η πόλη της Σάμου χρειαζόταν σταθερή παροχή νερού, και η πηγή βρισκόταν στην άλλη πλευρά του όρους Κάστρο. Ένα υπέργειο υδραγωγείο θα ήταν ευάλωτο σε πολιορκία, γιατί ένας εχθρός θα μπορούσε εύκολα να το κόψει. Η λύση ήταν να περάσει το νερό μέσα από το βουνό.
Σκάβοντας από τις δύο πλευρές
Το τούνελ έχει μήκος 1.036 μέτρα και διατομή περίπου 1,8 επί 1,8 μέτρα. Σκάφτηκε με το χέρι, με σφυριά και καλέμια, και οι ερευνητές υπολογίζουν ότι η πρόοδος ήταν μόλις 12 με 15 εκατοστά βράχου την ημέρα σε κάθε μέτωπο. Για να μειωθεί ο χρόνος στο μισό, ο Ευπαλίνος έβαλε δύο συνεργεία να σκάβουν ταυτόχρονα, ένα από τον βορρά και ένα από τον νότο, ώστε να συναντηθούν στη μέση. Το έργο, κατά τις εκτιμήσεις, χρειάστηκε περίπου οκτώ χρόνια.
Το να ξεκινήσουν δύο ομάδες από αντίθετες πλευρές ενός βουνού και να βρεθούν στο ίδιο σημείο, χωρίς πυξίδα, χωρίς δορυφόρους και χωρίς χάρτες με υψομετρικές καμπύλες, είναι εξαιρετικά δύσκολο. Είναι το δεύτερο γνωστό τούνελ στην ιστορία που ανοίχτηκε από δύο άκρα, αλλά το πρώτο στο οποίο αυτό έγινε με βάση γεωμετρικούς υπολογισμούς, όπως δείχνουν οι μελέτες του.
Το έξυπνο τέχνασμα της συνάντησης
Ο Ευπαλίνος ήξερε ότι τα μικρά λάθη στη μέτρηση θα συσσωρεύονταν. Γι’ αυτό, κοντά στο σημείο όπου περίμενε τη συνάντηση, έκανε τα δύο τούνελ να στρίψουν, έτσι ώστε να αυξηθούν οι πιθανότητες να «πέσει» το ένα πάνω στο άλλο ακόμη κι αν δεν ήταν απόλυτα ευθυγραμμισμένα. Το αποτέλεσμα ήταν εντυπωσιακό: η κατακόρυφη απόκλιση στο σημείο ένωσης ήταν μόλις λίγα δεκατόμετρα.
Υπήρχε και ένα δεύτερο πρόβλημα. Ο ίδιος ο διάδρομος έπρεπε να είναι σχεδόν οριζόντιος, για να μη μαζεύονται νερά στο μέτωπο της εκσκαφής. Το νερό όμως χρειαζόταν κλίση για να ρέει. Έτσι ανοίχτηκε κάτω από το δάπεδο ένα ξεχωριστό κανάλι, που βαθαίνει από τα 4 μέτρα στη βόρεια είσοδο ως τα 8,5 μέτρα στη νότια. Μέσα του, το νερό κυλούσε σε πήλινους σωλήνες, που υπολογίζεται ότι ξεπερνούσαν τα 5.000 τεμάχια.
Από τη λήθη στην UNESCO
Το υδραγωγείο λειτούργησε για περίπου χίλια χρόνια, ώσπου γέμισε φερτά υλικά και ξεχάστηκε. Ο Γάλλος αρχαιολόγος Βικτόρ Γκερέν εντόπισε την πηγή το 1853, και η πλήρης ανασκαφή έγινε από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο το 1971–1973, με λεπτομερείς γεωδαιτικές μετρήσεις του Χέρμαν Κίναστ. Από το 1992, το Ευπαλίνειο ανήκει στον κατάλογο μνημείων παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO μαζί με το Πυθαγόρειο και το Ηραίο της Σάμου, και τμήματά του είναι επισκέψιμα.
