Στις αρχές του 4ου αιώνα π.Χ. ο ελληνικός πόλεμος βρισκόταν σε μεταβατική φάση. Ο Πελοποννησιακός Πόλεμος είχε εξαντλήσει τις πόλεις, και οι πολίτες-οπλίτες, που για αιώνες έφταναν στο πεδίο της μάχης για λίγες εβδομάδες το καλοκαίρι, δεν επαρκούσαν πια για πολέμους που διαρκούσαν χρόνια και απλώνονταν από την Κόρινθο ως τον Ελλήσποντο. Η ανάγκη γέννησε τον μισθοφόρο και, μαζί του, μια νέα γενιά στρατηγών που πολεμούσαν περισσότερο ως επαγγελματίες παρά ως αντιπρόσωποι της πόλης τους. Ο Ιφικράτης, γιος του Τιμοθέου από τον δήμο Ραμνούντα, υπήρξε ο πιο χαρακτηριστικός από αυτούς.
Γεννήθηκε γύρω στο 418 π.Χ. και, κατά την αρχαία παράδοση, καταγόταν από ταπεινή οικογένεια: οι πηγές τον θέλουν γιο τσαγκάρη. Η λεπτομέρεια αρέσει στους αρχαίους συγγραφείς επειδή τονίζει την αντίθεση με μια κοινωνία που τιμούσε την αριστοκρατική καταγωγή, γι’ αυτό πρέπει να τη δεχόμαστε με επιφύλαξη. Βέβαιο είναι ότι ο Ιφικράτης δεν χρειάστηκε τίτλους ευγενείας για να γίνει στρατηγός. Χρειάστηκε την επιτυχία, και τη βρήκε στον Κορινθιακό Πόλεμο.
Η Λέχαιο (390 π.Χ.)
Το 390 π.Χ. μια σπαρτιατική μόρα, τμήμα πολλών εκατοντάδων οπλιτών, επέστρεφε στη Σπάρτη κοντά στη Λέχαιο, το λιμάνι της Κορίνθου. Τη ζωντανή περιγραφή της μάχης την οφείλουμε στον Ξενοφώντα, σύγχρονο των γεγονότων. Οι πελταστές του Ιφικράτη, ελαφρά οπλισμένοι και ευκίνητοι, επιτέθηκαν με ακόντια από απόσταση. Όταν οι Σπαρτιάτες όρμησαν να τους πιάσουν, εκείνοι υποχώρησαν, και όταν οι οπλίτες γύρισαν πίσω επέστρεψαν και τους χτύπησαν ξανά. Οι Σπαρτιάτες δεν είχαν τρόπο να τους καταδιώξουν και έχασαν, κατά τον Ξενοφώντα, περίπου 250 άνδρες.
Το γεγονός συγκλόνισε τον ελληνικό κόσμο, όχι τόσο για το μέγεθος των απωλειών όσο για το τι σήμαιναν: η φάλαγγα των οπλιτών, με τη σπαρτιατική πειθαρχία στην κορυφή της, μπορούσε να νικηθεί από ελαφρύτερους αντιπάλους, αρκεί να χρησιμοποιούνταν έξυπνα. Πρέπει όμως να ξεχωρίσουμε δύο πράγματα. Ο Ιφικράτης δεν ήταν ο ανώτατος διοικητής εκείνης της επιχείρησης, γιατί τους οπλίτες διοικούσε ο Καλλίας. Και οι πελταστές δεν ήταν δική του εφεύρεση, αφού οι Θράκες πολεμιστές με την ελαφριά πέλτη ήταν γνωστοί στην Ελλάδα από τον προηγούμενο αιώνα. Η συμβολή του βρίσκεται στον τρόπο που τους αξιοποίησε.
Ο νέος οπλισμός
Για την αλλαγή του οπλισμού μιλούν μεταγενέστερες πηγές, ο Διόδωρος ο Σικελιώτης και ο Κορνήλιος Νέπως, και όχι ο Ξενοφών. Σύμφωνα με αυτές, ο Ιφικράτης αντικατέστησε τη βαριά ασπίδα με πέλτη, μάκρυνε το δόρυ και το ξίφος, αντικατέστησε τον μεταλλικό θώρακα με λινό και εισήγαγε ελαφρύ υπόδημα που έμεινε γνωστό ως «ιφικρατίς». Ο στόχος ήταν η ταχύτητα και η ευελιξία, με το μακρύτερο δόρυ να αντισταθμίζει τον ελαφρύτερο πανοπλισμό.
Εδώ η έρευνα είναι δικαιολογημένα διστακτική. Οι πηγές γράφτηκαν πολύ αργότερα, και δεν είναι σαφές αν η μεταρρύθμιση αφορούσε ολόκληρο τον αθηναϊκό στρατό ή κυρίως τους μισθοφόρους που εκπαίδευσε ο Ιφικράτης για την εκστρατεία του 374 π.Χ. στην Αίγυπτο, μαζί με τον Πέρση Φαρνάβαζο. Είναι επίσης πιθανό ότι ένα σύνολο σταδιακών αλλαγών, που είχαν ξεκινήσει νωρίτερα, αποδόθηκε τελικά σε ένα όνομα, όπως συχνά συμβαίνει στην αρχαία παράδοση. Αυτό δεν μειώνει τον ρόλο του, αλλά τον τοποθετεί ως ηγετική μορφή μιας εξέλιξης και όχι ως μοναδικό εφευρέτη.
Η καριέρα
Ο Ιφικράτης πολέμησε στον Ελλήσποντο, όπου ο Σπαρτιάτης ναύαρχος Αναξίβιος έπεσε σε ενέδρα το 388 π.Χ. Εγκαταστάθηκε στη Θράκη και παντρεύτηκε, κατά τον Νέπωτα, κόρη του βασιλιά των Οδρυσών Κότυος. Το 373 π.Χ. ανέλαβε την άμυνα της Κέρκυρας, σε μια εκστρατεία που περιγράφει ο Ξενοφών. Γύρω στο 368 π.Χ., κατά τον ρήτορα Αισχίνη, βοήθησε τη μακεδονική βασιλική οικογένεια να κρατήσει τον θρόνο, μαρτυρία που προέρχεται όμως από πολιτικό λόγο και δεν είναι απολύτως ουδέτερη. Αντίθετα, η προσπάθειά του να ανακαταλάβει την Αμφίπολη δεν είχε αποτέλεσμα.
Στον Συμμαχικό Πόλεμο (357–355 π.Χ.) κατηγορήθηκε μαζί με τον Τιμόθεο από τον Χάρητα. Ο Ιφικράτης αθωώθηκε, ενώ ο Τιμόθεος καταδικάστηκε. Πέθανε λίγα χρόνια αργότερα, γύρω στο 353 π.Χ.
Τι άφησε
Η κληρονομιά του δεν είναι ένα συγκεκριμένο όπλο αλλά μια αντίληψη: ότι ο πόλεμος κερδίζεται με συνδυασμό ειδικοτήτων, με πειθαρχία, κινητικότητα και προσαρμογή. Συχνά τον συνδέουν με τον στρατό του Φιλίππου Β΄, επειδή η μακεδονική σάρισα συνεχίζει την τάση προς το μακρύτερο δόρυ. Η σύνδεση αυτή είναι ενδιαφέρουσα αλλά παραμένει υπόθεση. Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι ότι ο Ιφικράτης ανήκει στη γενιά που έδειξε ότι η κλασική φάλαγγα δεν ήταν πια η μοναδική λύση.