Το ιστορικό πλαίσιο: η καταστροφή της Θήβας (335 π.Χ.)
Μετά τη δολοφονία του Φιλίππου Β΄ το 336 π.Χ., η Θήβα επαναστάτησε εναντίον της μακεδονικής κυριαρχίας, ελπίζοντας ότι ο νεαρός διάδοχος δεν θα μπορούσε να επιβάλει την εξουσία του. Ο Αλέξανδρος κινήθηκε με εντυπωσιακή ταχύτητα προς νότο. Το φθινόπωρο του 335 π.Χ. κατέλαβε την πόλη με έφοδο και την κατέστρεψε. Ο Διόδωρος (17.14) αναφέρει περίπου 6.000 νεκρούς και 30.000 αιχμαλώτους που πουλήθηκαν ως δούλοι. Η Καδμεία έγινε μακεδονική φρουρά, και η απόφαση για την τύχη της πόλης ελήφθη σε συνέδριο των συμμάχων του Αλεξάνδρου, των Βοιωτών, των Φωκέων και των Πλαταιέων, παλιών εχθρών των Θηβαίων. Σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, ο Αλέξανδρος ξεχώρισε να μην πειραχθούν οι ιερείς, οι φίλοι της Μακεδονίας και η οικία του Πινδάρου.
Σε αυτό το πλαίσιο της λεηλασίας εντάσσεται η ιστορία της Τιμοκλείας.
Οι πηγές
Η Τιμοκλεία μνημονεύεται σε δύο έργα του Πλουτάρχου, ο οποίος έγραφε στα τέλη του 1ου και στις αρχές του 2ου αιώνα μ.Χ., δηλαδή περίπου τέσσερις αιώνες μετά τα γεγονότα:
- Αλέξανδρος 12, σύντομη αφήγηση μέσα στη βιογραφία του βασιλιά.
- Γυναικών αρεταί (Mulierum virtutes) 24, η πληρέστερη εκδοχή, όπου η Τιμοκλεία παρουσιάζεται ως παράδειγμα γυναικείας ανδρείας.
Δεν σώζεται άλλη ανεξάρτητη πηγή για το περιστατικό. Ο Πλούταρχος δεν δηλώνει ρητά από ποιον ιστορικό του Αλεξάνδρου το αντλεί. Η σύγχρονη έρευνα δέχεται ότι βασίζεται σε προγενέστερη παράδοση, όμως η ακριβής πηγή παραμένει αβέβαιη. Πρέπει επίσης να λάβουμε υπόψη ότι το έργο Γυναικών αρεταί έχει ηθικοπαιδευτικό χαρακτήρα και είναι φυσικό να προβάλλει τα ηρωικά στοιχεία των ιστοριών του.
Η αφήγηση της παράδοσης
Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, η Τιμοκλεία ήταν αδελφή του Θεαγένη, του Θηβαίου στρατηγού που πολέμησε εναντίον του Φιλίππου στη Χαιρώνεια (338 π.Χ.) και έπεσε στη μάχη, με τον Πλούταρχο να τον παρουσιάζει ως αγωνιστή για την ελευθερία των Ελλήνων.
Όταν η πόλη έπεσε, ένας Θράκας αξιωματικός του στρατού του Αλεξάνδρου μπήκε στο σπίτι της, τη βίασε και στη συνέχεια τη ρώτησε αν είχε κρύψει χρυσό και ασήμι. Η Τιμοκλεία του απάντησε ότι είχε ρίξει τα πολύτιμα σε ένα πηγάδι στον κήπο, και τον οδήγησε εκεί. Καθώς εκείνος έσκυψε και κατέβηκε για να τα πάρει, η Τιμοκλεία και οι δούλες της τον σκότωσαν πετώντας του πέτρες.
Οι Θράκες στρατιώτες την έδεσαν και την οδήγησαν ενώπιον του Αλεξάνδρου. Ο Πλούταρχος σημειώνει ότι η στάση και το βάδισμά της έδειχναν αξιοπρέπεια και ψυχική ηρεμία. Όταν ο βασιλιάς τη ρώτησε ποια ήταν, εκείνη δήλωσε ότι ήταν η αδελφή του Θεαγένη, του στρατηγού που πολέμησε τον Φίλιππο για την ελευθερία των Ελλήνων. Ο Αλέξανδρος θαύμασε τόσο την απάντησή της όσο και την πράξη της και διέταξε να αφεθεί ελεύθερη, μαζί με τα παιδιά της (ή, κατά την εκδοχή των Γυναικών αρετών, τους συγγενείς της).
Τι είναι ασφαλές να πούμε και τι όχι
Ό,τι στηρίζεται στις πηγές: η ύπαρξη και η ταυτότητα της Τιμοκλείας ως αδελφής του Θεαγένη, η κεντρική πλοκή (βιασμός, πηγάδι, θάνατος του αξιωματικού, παρουσίαση στον Αλέξανδρο, απελευθέρωση) και η επιλογή του Πλουτάρχου να την παρουσιάσει ως πρότυπο γενναιότητας.
Ό,τι παραμένει αβέβαιο ή άγνωστο:
- Το όνομα του Θράκα αξιωματικού δεν διασώζεται.
- Οι λεπτομέρειες διαφέρουν κάπως ανάμεσα στα δύο κείμενα του Πλουτάρχου, για παράδειγμα η τύχη των «παιδιών» ή των «συγγενών» της.
- Οι ακριβείς λέξεις των διαλόγων είναι αναπαράσταση του Πλουτάρχου και δεν μπορούν να θεωρηθούν αυτολεξεί ιστορική μαρτυρία.
- Δεν υπάρχει επιβεβαίωση από άλλη πηγή, επομένως η ιστορικότητα του επεισοδίου δεν μπορεί να αποδειχθεί αλλά ούτε και να αποκλειστεί. Το γεγονός ότι δεν αναφέρεται από τους κύριους ιστορικούς του Αλεξάνδρου, όπως ο Αρριανός, δεν είναι ασυνήθιστο για μικρά επεισόδια.
Η σημασία του επεισοδίου
Το επεισόδιο αναδεικνύει δύο πράγματα. Πρώτον, τη βία που υπέστη ο άμαχος πληθυσμός κατά την άλωση, έναν πόλεμο που έχανε κάθε ηθικό όριο. Δεύτερον, τη μεταχείριση του Αλεξάνδρου από την αρχαία παράδοση ως ηγεμόνα που αναγνωρίζει την αρετή και την αξιοπρέπεια ακόμη και σε μια ηττημένη πόλη. Στο πλαίσιο της αρχαίας βιογραφίας, η απελευθέρωσή της λειτουργεί και ως δείγμα της μεγαλοθυμίας του βασιλιά, κάτι που ταιριάζει με την εικόνα που προβάλλει ο Πλούταρχος.
Για την Τιμοκλεία, ο Πλούταρχος δεν δίνει προσωπικό χαρακτηρισμό πέρα από την αρετή που επιδεικνύει, και η δική της φωνή έρχεται στην ιστορία μέσω του φίλτρου ενός μεταγενέστερου άντρα συγγραφέα.
Η πρόσληψη
Η ιστορία της Τιμοκλείας συγκίνησε τους δημιουργούς της Αναγέννησης και του Μπαρόκ. Ο Domenichino (αρχές 17ου αι.) και η Elisabetta Sirani (1659) τη ζωγράφισαν την ώρα που αντιμετωπίζει τον Θράκα, και η Christine de Pizan την εντάσσει στην Πόλη των Κυριών, ένα έργο που εξυμνεί σπουδαίες γυναίκες της ιστορίας. Αναφέρω την πρόσληψη επιγραμματικά, και αν χρειάζεσαι ακριβείς βιβλιογραφικές παραπομπές πρέπει να επαληθευτούν σε ειδικές μελέτες.
Βιβλιογραφία και πηγές
- Πλούταρχος, Αλέξανδρος 12.
- Πλούταρχος, Γυναικών αρεταί 24 (Mor. 259d–260d).
- Διόδωρος Σικελιώτης 17.8–14 (καταστροφή της Θήβας).
- Αρριανός, Αλεξάνδρου Ανάβασις 1.7–9.