Η φωτιά θεωρείται ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία καμπής στην εξέλιξη του ανθρώπινου είδους — χάρισε προστασία από αρπακτικά, επέτρεψε το μαγείρεμα της τροφής και συνδέεται με σημαντικές αλλαγές στην ανθρώπινη εξέλιξη. Μέχρι πρόσφατα, οι επιστήμονες θεωρούσαν ότι η ικανότητα δημιουργίας φωτιάς «από το μηδέν» —και όχι απλώς η χρήση φυσικών πυρκαγιών— εμφανίστηκε σχετικά αργά στην ανθρώπινη ιστορία. Μια νέα ανακάλυψη σε αγγλικό έδαφος μετατοπίζει τώρα σημαντικά προς τα πίσω αυτό το χρονολόγιο.
Ένα εύρημα που πάει το ρολόι 350.000 χρόνια πίσω
Στη θέση East Farm, στο Barnham του Σάφολκ —μια περιοχή γνωστή στους αρχαιολόγους από τις αρχές του 20ού αιώνα— μια ομάδα ερευνητών με επικεφαλής το Βρετανικό Μουσείο εντόπισε στοιχεία σκόπιμης δημιουργίας φωτιάς ηλικίας περίπου 400.000 ετών. Μέχρι τώρα, η παλαιότερη σαφής τεκμηριωμένη απόδειξη δημιουργίας φωτιάς προερχόταν από τη βόρεια Γαλλία και χρονολογούνταν περίπου στα 50.000 χρόνια. Το εύρημα στο Barnham μετατοπίζει, δηλαδή, αυτό το ορόσημο κατά περίπου 350.000 χρόνια νωρίτερα.
Ανάμεσα στα ευρήματα ήταν θερμασμένο ίζημα, πυριτολιθικά εργαλεία με ίχνη έκθεσης σε έντονη θερμότητα, καθώς και δύο θραύσματα σιδηροπυρίτη — ενός ορυκτού που, όταν χρησιμοποιείται μαζί με πυριτόλιθο, μπορεί να παράγει σπινθήρες ικανούς να ανάψουν προσάναμμα. Η παρουσία του σιδηροπυρίτη είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς πρόκειται για ορυκτό που είναι σπάνιο στην περιοχή· αυτό υποδηλώνει ότι οι πρώιμοι άνθρωποι γνώριζαν τις ιδιότητές του και πιθανότατα τον μετέφεραν σκόπιμα στη θέση για την παραγωγή φωτιάς.
Πώς ξεχώρισαν τη φωτιά του ανθρώπου από μια τυχαία πυρκαγιά
Ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα σε τέτοιες ανακαλύψεις είναι η απόδειξη ότι η φωτιά ήταν πράγματι έργο ανθρώπινου χεριού και όχι αποτέλεσμα φυσικής αιτίας, όπως ένας κεραυνός. Η ερευνητική ομάδα αφιέρωσε τέσσερα χρόνια σε γεωχημικές και άλλες αναλύσεις προκειμένου να αποκλείσει αυτό το ενδεχόμενο. Οι μετρήσεις έδειξαν ότι οι θερμοκρασίες στο σημείο ξεπέρασαν τους 700 βαθμούς Κελσίου, ενώ εντοπίστηκαν ενδείξεις επανειλημμένης χρήσης φωτιάς στην ίδια περιοχή — ένα μοτίβο που, σύμφωνα με τους ερευνητές, παραπέμπει σε φωτιά κατασκήνωσης ή εστία που χρησιμοποιήθηκε σε περισσότερες από μία περιστάσεις.
Παλαιότερα ευρήματα από την Αφρική είχαν ήδη δείξει ότι πρώιμοι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν φυσική φωτιά πριν από πάνω από ένα εκατομμύριο χρόνια. Αυτό όμως που κάνει τη θέση Barnham ξεχωριστή είναι ότι προσφέρει στοιχεία όχι απλώς για την εκμετάλλευση μιας ήδη υπάρχουσας φλόγας, αλλά για την ενεργό δημιουργία και τον έλεγχο της φωτιάς.
Ποιοι άναψαν αυτή τη φωτιά;
Στη θέση δεν βρέθηκαν ανθρώπινα οστά, γεγονός που αφήνει ανοιχτό το ερώτημα για το ποιο ακριβώς είδος ανθρώπου ευθύνεται για τη δημιουργία της φωτιάς. Ωστόσο, οι ερευνητές θεωρούν ότι οι άνθρωποι που την άναψαν ήταν πιθανότατα πρώιμοι Νεάντερταλ, με βάση τη μορφολογία απολιθωμάτων αντίστοιχης ηλικίας από το Swanscombe στο Κεντ και την Atapuerca στην Ισπανία.
Ο καθηγητής Chris Stringer, παλαιοανθρωπολόγος στο Natural History Museum και συν-συγγραφέας της μελέτης, σημειώνει ότι η εκτίμηση αυτή βασίζεται στα απολιθώματα της ίδιας περίπου περιόδου από την ευρύτερη περιοχή. Ωστόσο, επειδή δεν υπάρχει ανθρώπινο απολίθωμα στο ίδιο το Barnham, η ταυτότητα των ανθρώπων που δημιούργησαν τη φωτιά δεν μπορεί να θεωρηθεί απολύτως βέβαιη.
Τι σημαίνει αυτό για την ανθρώπινη εξέλιξη
Η ικανότητα ελέγχου της φωτιάς δεν αφορά μόνο την επιβίωση σε δύσκολες κλιματικές συνθήκες. Συνδέεται με τη δυνατότητα μαγειρέματος, το οποίο μπορεί να έκανε ορισμένες τροφές πιο εύπεπτες και να αύξανε την αξιοποιήσιμη ενέργεια από τη διατροφή. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι αυτή η αυξημένη διαθεσιμότητα ενέργειας ενδέχεται να ήταν σημαντική για την εξέλιξη του ανθρώπινου εγκεφάλου.
Η φωτιά είχε επίσης πρακτικά και κοινωνικά οφέλη: παρείχε ζεστασιά και προστασία, επέτρεπε στους ανθρώπους να επιλέγουν ευκολότερα πού θα εγκατασταθούν και δημιουργούσε έναν χώρο γύρω από τον οποίο μπορούσαν να συγκεντρώνονται και να αλληλεπιδρούν. Η δυνατότητα να δημιουργούν φωτιά όταν και όπου τη χρειάζονταν σήμαινε ότι δεν εξαρτώνταν πλέον αποκλειστικά από φυσικές πυρκαγιές ή κεραυνούς.
Το γεγονός ότι η σκόπιμη δημιουργία φωτιάς φαίνεται να ήταν δυνατή ήδη πριν από περίπου 400.000 χρόνια μετατοπίζει σημαντικά προς τα πίσω την εικόνα μας για τις τεχνολογικές ικανότητες των πρώιμων ανθρώπων.
Η ανακάλυψη στο Barnham προσφέρει έτσι ένα σπάνιο παράθυρο σε μια εποχή κατά την οποία οι πρόγονοί μας δεν χρησιμοποιούσαν απλώς τη φωτιά που έβρισκαν στη φύση, αλλά φαίνεται ότι είχαν αποκτήσει την ικανότητα να την δημιουργούν και να την ελέγχουν — μια εξέλιξη με σημαντικές συνέπειες για την ανθρώπινη ιστορία.
Πηγή: Έρευνα στο περιοδικό Nature, από ομάδα με επικεφαλής το Βρετανικό Μουσείο και με τη συμμετοχή του UCL