Τον Σεπτέμβριο του 1814, σε μια πόλη της νότιας Ρωσίας μακριά από κάθε ελληνικό έδαφος, τρεις άντρες αποφάσισαν να κάνουν κάτι που στα μάτια των περισσότερων συγχρόνων τους θα φάνταζε παράλογο: να οργανώσουν μυστικά την απελευθέρωση ενός ολόκληρου έθνους που βρισκόταν υπόδουλο εδώ και σχεδόν τετρακόσια χρόνια. Ένας από αυτούς ήταν ένας μέτριας μόρφωσης έμπορος από το Κομπότι της Άρτας: ο Νικόλαος Σκουφάς.
Από το Κομπότι στην εμπορική διασπορά
Ο Νικόλαος Σκουφάς γεννήθηκε το 1779 στο Κομπότι, ένα χωριό της περιοχής της Άρτας, στην Ήπειρο. Όπως χιλιάδες άλλοι Έλληνες της εποχής του, αναζήτησε τύχη και ευκαιρίες μακριά από την υπόδουλη πατρίδα, ακολουθώντας τον δρόμο του εμπορίου —έναν από τους ελάχιστους δρόμους που επέτρεπαν σε έναν Έλληνα να αποκτήσει οικονομική ανεξαρτησία και να κινηθεί ελεύθερα εντός και εκτός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η εμπορική του δραστηριότητα τον έφερε σε επαφή με τις μεγάλες ελληνικές παροικίες της Ρωσίας και της Νότιας Ευρώπης, εκεί όπου χιλιάδες ομογενείς είχαν βρει καταφύγιο, ευημερία, αλλά και τον χώρο για να καλλιεργήσουν, μακριά από τον φόβο της οθωμανικής καταστολής, την ιδέα μιας εθνικής αφύπνισης.
Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας
Στις 14 Σεπτεμβρίου 1814, στην Οδησσό, ο Σκουφάς ίδρυσε μαζί με τον Εμμανουήλ Ξάνθο, έμπορο από την Πάτμο, και τον Αθανάσιο Τσακάλωφ, από τα Ιωάννινα, τη Φιλική Εταιρεία —μια μυστική οργάνωση με στόχο την προετοιμασία ένοπλου αγώνα για την απελευθέρωση του Ελληνικού Έθνους. Σύμφωνα με παλαιότερες ιστορικές πηγές, η πρόταση για την ίδρυσή της προήλθε από τον ίδιο τον Σκουφά, ο οποίος, τριάντα πέντε ετών τότε, διέθετε ήδη κάποια επαναστατική εμπειρία.
Οι τρεις ιδρυτές ήταν άνθρωποι χωρίς ιδιαίτερη κοινωνική ισχύ, τίτλους ή περιουσία που θα δικαιολογούσε ένα τόσο φιλόδοξο εγχείρημα. Ακριβώς αυτή η απόσταση ανάμεσα στα ταπεινά τους μέσα και το τεράστιο εύρος του στόχου τους έκανε το σχέδιο της Φιλικής Εταιρείας να μοιάζει, στα μάτια πολλών συγχρόνων τους, ουτοπικό.
Ο οργανωτικός πυρήνας του εγχειρήματος
Ενώ ο Ξάνθος και ο Τσακάλωφ διατηρούσαν κάποια αμφιβολία για τις πιθανότητες επιτυχίας, ο Σκουφάς αναδείχθηκε ως η κινητήρια δύναμη της οργάνωσης στα πρώτα, κρίσιμα χρόνια. Ανέλαβε προσωπικά τη μύηση νέων μελών, ιδιαίτερα στη Ρωσία, και επεξεργάστηκε, μαζί με τους συνιδρυτές του, τον εσωτερικό κανονισμό και το τελετουργικό μύησης της Εταιρείας —στοιχεία που εξασφάλιζαν τη μυστικότητα και τη συνοχή μιας οργάνωσης που λειτουργούσε υπό συνεχή κίνδυνο αποκάλυψης.
Χαρακτηριστικό της μεθοδικότητάς του ήταν και η μύηση, τον Δεκέμβριο του 1814, του Γεωργίου Σέκερη, μέλους εύπορης και σεβαστής οικογένειας της Ρωσίας —μια κίνηση που θεωρήθηκε ιδιαίτερα σημαντική, καθώς άνοιγε τον δρόμο για την προσέλκυση ανθρώπων με οικονομική επιρροή, απαραίτητη για τη χρηματοδότηση του μελλοντικού αγώνα.
Ο Σκουφάς συνεργάστηκε επίσης με τον λόγιο Άνθιμο Γαζή, στον οποίο ανέθεσε τη μύηση κλεφτών και αρματολών της Στερεάς Ελλάδας —μια απόφαση που έδειχνε τη στρατηγική του σκέψη: η επανάσταση δεν θα μπορούσε να στηριχθεί μόνο σε εμπόρους και λογίους της διασποράς, αλλά χρειαζόταν και τους ένοπλους άνδρες που ήδη γνώριζαν τα βουνά και τον πόλεμο.
Η μεταφορά της έδρας στην Κωνσταντινούπολη
Καθώς η εξάπλωση της Εταιρείας προχωρούσε με βραδύτερους ρυθμούς απ’ όσο επιθυμούσαν οι ιδρυτές της, ο Τσακάλωφ έφτασε στο σημείο να προτείνει την εγκατάλειψη του εγχειρήματος. Ο Σκουφάς, αντίθετα, επέμεινε, θεωρώντας ότι η λύση βρισκόταν στη μεταφορά του κέντρου δράσης εκεί όπου ζούσε ο μεγαλύτερος και πιο ισχυρός ελληνικός πληθυσμός της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας: την Κωνσταντινούπολη.
Το 1818, με δική του πρωτοβουλία, το κέντρο δράσης της Φιλικής Εταιρείας μεταφέρθηκε εκεί. Από τον Απρίλιο εκείνης της χρονιάς, με τους τρεις ιδρυτές πλέον συγκεντρωμένους στην πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας, η δράση του Σκουφά αποδείχθηκε καθοριστική. Εκεί η Φιλική Εταιρεία απέκτησε τον Παναγιώτη Σέκερη, τον οποίο έπεισε να αναλάβει σημαντική χρηματοδότηση της οργάνωσης, ενισχύοντας σημαντικά τους πενιχρούς μέχρι τότε πόρους της Εταιρείας. Παράλληλα, ανέλαβε τη διάδοση των αρχών της Φιλικής Εταιρείας προς την Πελοπόννησο, την οποία θεωρούσε την καταλληλότερη περιοχή τόσο για την ανάπτυξη της οργάνωσης όσο και για την έναρξη της ίδιας της Επανάστασης, σε αντίθεση με τις επιφυλάξεις που διατηρούσαν οι άλλοι δύο συνιδρυτές.
Ο θάνατος πριν την Επανάσταση
Ο Νικόλαος Σκουφάς δεν πρόλαβε να δει τον καρπό των προσπαθειών του. Πέθανε στην Κωνσταντινούπολη το 1818, μόλις τριάντα εννέα ετών, χωρίς να ζήσει την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης που ο ίδιος είχε συμβάλει καθοριστικά να προετοιμάσει. Το έργο του, ωστόσο, δεν χάθηκε: η οργανωτική βάση που είχε θέσει, το δίκτυο μυημένων μελών που είχε διαμορφώσει και η στρατηγική προσέγγιση προς την Πελοπόννησο που είχε προτείνει, αποτέλεσαν θεμέλιο πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η προετοιμασία του Αγώνα του 1821.
Η κληρονομιά ενός αφανούς πρωταγωνιστή
Σε αντίθεση με άλλες μορφές της Ελληνικής Επανάστασης, ο Νικόλαος Σκουφάς δεν έζησε αρκετά ώστε να γίνει μια από τις πιο γνωστές φυσιογνωμίες της εθνικής μνήμης. Δεν πολέμησε σε πεδίο μάχης, δεν ηγήθηκε στρατευμάτων, δεν υπέγραψε συνθήκες. Η συμβολή του υπήρξε πιο σιωπηλή αλλά εξίσου καθοριστική: ήταν ο άνθρωπος που, μαζί με δύο ακόμη σχεδόν άγνωστους συντρόφους, μετέτρεψε μια ιδέα που έμοιαζε ανέφικτη —την οργανωμένη, μυστική προετοιμασία μιας εθνικής εξέγερσης— σε ένα λειτουργικό δίκτυο ανθρώπων, πόρων και σχεδίων, το οποίο λίγα χρόνια αργότερα θα αποτελούσε μία από τις βασικές οργανωτικές βάσεις της Επανάστασης του 1821.
Σήμερα, το όνομά του παραμένει συνδεδεμένο κυρίως με τη γενέτειρά του, την Άρτα, ενώ η ιστορία του θυμίζει ότι οι μεγάλες εθνικές στιγμές δεν οφείλονται πάντα σε πρόσωπα με εξουσία ή καταγωγή, αλλά συχνά σε ανθρώπους που, με επιμονή και οργανωτική ικανότητα, βάζουν μπροστά σχέδια που στην αρχή φαίνονται αδύνατα.
