Τα ξημερώματα της 26ης Δεκεμβρίου 1776, εν μέσω χιονόνερου και παγωμένων ανέμων, μια εξαντλημένη δύναμη περίπου 2.400 ανδρών διέσχισε έναν παγωμένο ποταμό για να αλλάξει την πορεία της Αμερικανικής Επανάστασης. Η στιγμή έχει αποτυπωθεί στη συλλογική μνήμη μέσα από τον διάσημο πίνακα του Emanuel Leutze «Washington Crossing the Delaware» (1851) — μια εικόνα εντυπωσιακή, αλλά, όπως θα δούμε, σε πολλά σημεία ιστορικά ανακριβή. Ποια ήταν λοιπόν η πραγματική ιστορία πίσω από αυτό το θρυλικό γεγονός;
Η απόγνωση πριν τη διάβαση
Το φθινόπωρο του 1776 η αμερικανική Επανάσταση βρισκόταν σε κρίσιμο σημείο. Ο στρατός του Τζορτζ Ουάσινγκτον είχε υποστεί σειρά ηττών στη Νέα Υόρκη και αναγκάστηκε να υποχωρήσει μέσα από το Νιου Τζέρσεϊ, καταλήγοντας στην απέναντι όχθη του ποταμού Ντέλαγουερ, στην Πενσυλβάνια. Η ηθική των στρατευμάτων ήταν στο ναδίρ: πολλοί στρατιώτες ήταν αρρωστημένοι, χωρίς κατάλληλα ρούχα ή υποδήματα, και οι θητείες πολλών από αυτούς έληγαν στα τέλη του χρόνου. Ο Τόμας Πέιν, ο οποίος βάδιζε μαζί με τις υποχωρούσες δυνάμεις, έγραψε τότε το περίφημο έργο του «The American Crisis», με την ατάκα «These are the times that try men’s souls» — κείμενο που ο Ουάσινγκτον διέταξε να διαβαστεί δυνατά στους στρατιώτες πριν από τη μάχη.
Ο Ουάσινγκτον γνώριζε ότι χρειαζόταν μια θεαματική νίκη, διαφορετικά η επαναστατική υπόθεση κινδύνευε να καταρρεύσει.
Ο στόχος: η Τρέντον
Ο στόχος ήταν το Τρέντον του Νιου Τζέρσεϊ, όπου στρατοπέδευε φρουρά περίπου 1.500 Έσσων στρατιωτών, Γερμανών βοηθητικών στην υπηρεσία των Βρετανών, υπό τον συνταγματάρχη Γιόχαν Ραλ. Το σχέδιο του Ουάσινγκτον προέβλεπε τριπλή διάβαση του ποταμού από διαφορετικά σημεία, ώστε οι αμερικανικές δυνάμεις να περικυκλώσουν την πόλη από πολλές κατευθύνσεις. Στην πράξη, μόνο η κύρια δύναμη υπό τον ίδιο τον Ουάσινγκτον κατάφερε να διασχίσει τον ποταμό εγκαίρως· οι άλλες δύο ομάδες εμποδίστηκαν από τον πάγο και τις καιρικές συνθήκες.
Η νύχτα της διάβασης
Η διάβαση ξεκίνησε το βράδυ της 25ης προς 26η Δεκεμβρίου 1776, σε σημείο γνωστό ως McConkey’s Ferry. Περίπου 2.400 άνδρες, μαζί με άλογα και πυροβόλα, μεταφέρθηκαν απέναντι με ειδικές επίπεδες λέμβους («ferry boats» ή Durham boats), κατάλληλες για τη μεταφορά βαρέων φορτίων στον ποταμό. Η επιχείρηση ήταν εξαιρετικά επικίνδυνη: ο ποταμός ήταν γεμάτος επιπλέοντες πάγους, φυσούσε δυνατός άνεμος και έπεφτε χιονόνερο. Η διάβαση καθυστέρησε σημαντικά σε σχέση με το αρχικό πρόγραμμα και η κύρια δύναμη ολοκλήρωσε τη διάβαση τις πρώτες πρωινές ώρες.
Η μάχη της Τρέντον
Παρά την καθυστέρηση, ο Ουάσινγκτον αποφάσισε να προχωρήσει με την επίθεση, ακόμη και με το φως της ημέρας πλέον αναμενόμενο. Οι αμερικανικές δυνάμεις βάδισαν εννέα περίπου χιλιόμετρα μέσα στην κακοκαιρία και έφτασαν στην Τρέντον γύρω στις 8 το πρωί της 26ης Δεκεμβρίου. Η αιφνιδιαστική επίθεση έπιασε τους Έσσωνς απροετοίμαστους. Παρά τον διαδεδομένο θρύλο ότι οι Έσσωνς ήταν μεθυσμένοι από τα χριστουγεννιάτικα γλέντια της προηγούμενης νύχτας, οι περισσότερες σύγχρονες ιστορικές αναλύσεις θεωρούν αυτή την εκδοχή υπερβολική — η φρουρά ήταν απλώς εξαντλημένη και δεν περίμενε επίθεση με τέτοιες καιρικές συνθήκες.
Η μάχη ήταν σύντομη και μέσα σε λίγες ώρες η αμερικανική νίκη είχε κριθεί. Οι Αμερικανοί σκότωσαν περίπου 22 Έσσους και τραυμάτισαν αρκετούς ακόμη (ο συνταγματάρχης Ραλ σκοτώθηκε) και αιχμαλώτισαν περίπου 900 έως 1.000 στρατιώτες, χωρίς αμερικανικούς νεκρούς στη μάχη, αν και δύο στρατιώτες πέθαναν από το κρύο κατά την επιχείρηση.
Ο μύθος εναντίον της πραγματικότητας
Ο πίνακας του Leutze, αν και εμβληματικός, περιέχει αρκετές ιστορικές ανακρίβειες:
- Η σημαία που κρατά ο στρατιώτης στον πίνακα είναι αναχρονιστική για τη συγκεκριμένη σκηνή.
- Η λέμβος που απεικονίζεται είναι πολύ μικρότερη και διαφορετικού τύπου από τις πραγματικές Durham boats που χρησιμοποιήθηκαν.
- Η διάβαση έγινε τη νύχτα, με χιονόνερο και σκοτάδι, όχι στο φως της ημέρας όπως δείχνει ο πίνακας.
- Ο Ουάσινγκτον απεικονίζεται όρθιος σε στάση σχεδόν αγαλματώδη — κάτι μάλλον απίθανο μέσα σε μια ασταθή λέμβο γεμάτη πάγους.
Ο πίνακας, εξάλλου, φιλοτεχνήθηκε το 1851 στη Γερμανία, σχεδόν 75 χρόνια μετά το γεγονός, με σκοπό, μεταξύ άλλων, να εμπνεύσει τα επαναστατικά κινήματα της Ευρώπης εκείνης της εποχής· γι’ αυτό και ο Leutze πήρε σημαντικές καλλιτεχνικές ελευθερίες.
Η σημασία της νίκης
Η νίκη στην Τρέντον, αν και μικρή σε στρατιωτική κλίμακα, είχε τεράστια ψυχολογική και στρατηγική σημασία. Ήρθε τη στιγμή που ο επαναστατικός αγώνας φαινόταν να καταρρέει, ανανέωσε το ηθικό των στρατευμάτων και έπεισε πολλούς στρατιώτες να παρατείνουν τη θητεία τους. Λίγες ημέρες αργότερα, ο Ουάσινγκτον πέτυχε νέα νίκη στο Πρίνστον, εδραιώνοντας μια σειρά επιτυχιών που αναζωπύρωσαν την εμπιστοσύνη στην αμερικανική υπόθεση σε μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές του πολέμου.
