Μπορεί να μη δίνουμε ιδιαίτερη σημασία στα ρούχα που έχουν μείνει πάνω σε μια καρέκλα, στα αντικείμενα που δεν έχουν μπει στη θέση τους ή στα πράγματα που περιμένουν εδώ και μέρες να τακτοποιηθούν. Ωστόσο, έρευνες δείχνουν ότι ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το περιβάλλον του σπιτιού μας μπορεί να συνδέεται με το στρες, τη διάθεση και τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούμε μέσα στην ημέρα.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ακατάστατο σπίτι προκαλεί άγχος ή κόπωση. Η αντίδραση διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο και εξαρτάται και από το πώς αντιλαμβάνεται ο ίδιος τον χώρο του.
Το χάος μπορεί να αποτελεί ένα επιπλέον οπτικό ερέθισμα
Ένα ακατάστατο περιβάλλον περιλαμβάνει περισσότερα οπτικά ερεθίσματα και μπορεί να κάνει έναν χώρο να φαίνεται πιο απαιτητικός ή λιγότερο ξεκούραστος. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος επεξεργάζεται ξεχωριστά κάθε αντικείμενο που βρίσκεται εκτός θέσης ή ότι κάθε αντικείμενο καταναλώνει από μόνο του μια συγκεκριμένη ποσότητα νοητικής ενέργειας.
Η θεωρία του γνωστικού φορτίου του John Sweller έχει δείξει ότι η εργαζόμενη μνήμη έχει περιορισμένη χωρητικότητα και ότι η υπερβολική πληροφορία μπορεί να δυσκολεύει την επεξεργασία. Ωστόσο, η θεωρία αυτή αφορά κυρίως τον τρόπο με τον οποίο επεξεργαζόμαστε πληροφορίες και δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι η ακαταστασία ενός σπιτιού προκαλεί νοητική κόπωση.
Έτσι, είναι πιο σωστό να αντιμετωπίζουμε την ακαταστασία ως ένα πιθανό πρόσθετο περιβαλλοντικό ερέθισμα και όχι ως έναν μηχανισμό που επιβαρύνει με τον ίδιο τρόπο όλους τους ανθρώπους.
Η αίσθηση ενός «στρεσογόνου» σπιτιού έχει μελετηθεί
Μία από τις πιο γνωστές μελέτες πραγματοποιήθηκε από ερευνητές του UCLA και δημοσιεύθηκε στο Personality and Social Psychology Bulletin.
Οι ερευνητές ανέλυσαν τον τρόπο με τον οποίο 60 άτομα που ζούσαν σε ζευγάρια περιέγραφαν το σπίτι τους. Λέξεις που σχετίζονταν με ακαταστασία και με την αίσθηση ότι το σπίτι ήταν ανολοκλήρωτο χρησιμοποιήθηκαν για να δημιουργηθεί ένας δείκτης «στρεσογόνου σπιτιού».
Στη συνέχεια, οι ερευνητές εξέτασαν τα ημερήσια επίπεδα κορτιζόλης και τη διάθεση των συμμετεχόντων. Στις γυναίκες που είχαν υψηλότερες βαθμολογίες στον δείκτη του στρεσογόνου σπιτιού παρατηρήθηκαν πιο επίπεδες ημερήσιες καμπύλες κορτιζόλης και αύξηση της καταθλιπτικής διάθεσης κατά τη διάρκεια της ημέρας.
Το σημαντικό, όμως, είναι ότι πρόκειται για συσχέτιση και όχι απόδειξη ότι η ακαταστασία προκαλεί από μόνη της αύξηση της κορτιζόλης ή κακή διάθεση.
Τι σχέση έχει η «attention residue»;
Ένας άλλος όρος που έχει χρησιμοποιηθεί στην έρευνα της προσοχής είναι το λεγόμενο attention residue, δηλαδή η τάση μέρος της προσοχής να παραμένει σε μια προηγούμενη εργασία όταν κάποιος μετακινείται σε μια νέα, ιδιαίτερα όταν η προηγούμενη εργασία δεν έχει ολοκληρωθεί.
Η έννοια αυτή έχει μελετηθεί κυρίως σε σχέση με την εναλλαγή μεταξύ εργασιών. Δεν υπάρχουν επαρκή στοιχεία ώστε να πούμε ότι μια στοίβα ρούχων ή ένα ακατάστατο δωμάτιο προκαλεί attention residue με τον ίδιο ακριβώς μηχανισμό.
Ωστόσο, η ιδέα δείχνει κάτι ενδιαφέρον: οι εκκρεμότητες μπορούν να συνεχίσουν να απασχολούν τη σκέψη μας ακόμη και όταν έχουμε στραφεί σε κάτι άλλο.
Η ακαταστασία επηρεάζει πάντα αρνητικά;
Όχι απαραίτητα.
Μια γνωστή μελέτη των Kathleen Vohs και συνεργατών στο Psychological Science εξέτασε τις επιδράσεις τακτοποιημένων και ακατάστατων περιβαλλόντων.
Οι συμμετέχοντες σε τακτοποιημένο δωμάτιο ήταν πιθανότερο να επιλέξουν πιο υγιεινά σνακ και να δωρίσουν περισσότερα χρήματα. Από την άλλη πλευρά, οι συμμετέχοντες σε ακατάστατο δωμάτιο εμφάνισαν καλύτερες επιδόσεις σε δοκιμασία δημιουργικότητας.
Αυτό σημαίνει ότι η τάξη και η αταξία μπορεί να έχουν διαφορετικές επιδράσεις ανάλογα με το τι κάνουμε και τι χρειαζόμαστε εκείνη τη στιγμή. Ένας οργανωμένος χώρος μπορεί να βοηθά σε ορισμένες συμπεριφορές, ενώ ένα λιγότερο οργανωμένο περιβάλλον ενδέχεται σε κάποιες συνθήκες να ευνοεί πιο ασυνήθιστες ή δημιουργικές ιδέες.
Γιατί, λοιπόν, μπορεί να νιώθουμε κουρασμένοι σε έναν ακατάστατο χώρο;
Δεν υπάρχει ένας και μοναδικός μηχανισμός που να εξηγεί το φαινόμενο.
Για κάποιους ανθρώπους, η ακαταστασία μπορεί να λειτουργεί ως συνεχής υπενθύμιση εκκρεμοτήτων: «πρέπει να τακτοποιήσω αυτό», «πρέπει να βάλω εκείνο στη θέση του», «πρέπει κάποια στιγμή να τελειώσω αυτή τη δουλειά».
Αυτές οι σκέψεις μπορούν να κάνουν τον χώρο να βιώνεται ως λιγότερο ξεκούραστος. Παράλληλα, η αντίληψη ενός σπιτιού ως ακατάστατου ή ανολοκλήρωτου έχει συσχετιστεί ερευνητικά με δείκτες στρες και διάθεσης, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η ακαταστασία είναι η μοναδική αιτία.
Το υπνοδωμάτιο ίσως έχει ιδιαίτερη σημασία
Η αποσυμφόρηση του υπνοδωματίου έχει επίσης εξεταστεί σε σχέση με τον ύπνο. Μικρή παρατηρησιακή έρευνα εξέτασε κατά πόσο συνήθειες αποσυμφόρησης και αυτοφροντίδας σχετίζονται με την ποιότητα του ύπνου.
Τα ευρήματα δείχνουν μια πιθανή σχέση, όμως δεν αρκούν για να αποδειχθεί ότι η ακαταστασία προκαλεί από μόνη της καθυστερημένη έναρξη του ύπνου ή κατακερματισμένο ύπνο.
Παρόλα αυτά, για κάποιον που αισθάνεται ότι το υπνοδωμάτιό του είναι γεμάτο εκκρεμότητες, η τακτοποίηση πριν από τον ύπνο μπορεί να αποτελεί έναν απλό τρόπο ώστε ο χώρος να γίνεται πιο ήρεμος και ευχάριστος.
Δεν χρειάζεται να γίνει το σπίτι τέλειο
Το σημαντικότερο συμπέρασμα δεν είναι ότι πρέπει να ζούμε σε ένα απολύτως τακτοποιημένο σπίτι.
Η έρευνα δείχνει περισσότερο ότι ο τρόπος με τον οποίο βιώνουμε τον χώρο μας έχει σημασία. Για ορισμένους ανθρώπους, ένα ακατάστατο σπίτι μπορεί να αποτελεί πηγή στρες και να κάνει την παραμονή στο σπίτι λιγότερο ευχάριστο. Για άλλους, η ίδια ακριβώς εικόνα μπορεί να μην προκαλεί ιδιαίτερη ενόχληση.
Γι’ αυτό και δεν χρειάζεται να τακτοποιήσουμε ολόκληρο το σπίτι μέσα σε μία ημέρα.
Μπορούμε να ξεκινήσουμε από ένα μόνο σημείο: το τραπέζι, την κουζίνα, τον καναπέ ή το υπνοδωμάτιο. Η δημιουργία συγκεκριμένων θέσεων για τα αντικείμενα μπορεί επίσης να κάνει την καθημερινή τακτοποίηση ευκολότερη.
Το σπίτι ως χώρος ξεκούρασης
Η ακαταστασία δεν είναι απαραίτητα «εχθρός» της ψυχικής μας ηρεμίας, ούτε κάθε ακατάστατος χώρος προκαλεί κόπωση.
Ωστόσο, οι έρευνες δείχνουν ότι η αντίληψη του σπιτιού ως στρεσογόνου ή μη αποκαταστατικού χώρου μπορεί να συνδέεται με τη διάθεση και με δείκτες του στρες.
Ίσως, λοιπόν, ο στόχος δεν είναι ένα τέλειο σπίτι, αλλά ένας χώρος στον οποίο αισθανόμαστε ότι μπορούμε πραγματικά να χαλαρώσουμε.