Στις 6 Αυγούστου 1945, ο κόσμος άλλαξε για πάντα. Ένα αμερικανικό βομβαρδιστικό B-29, το «Enola Gay», έριξε την πρώτη πυρηνική βόμβα στην ιστορία της ανθρωπότητας πάνω από τη Χιροσίμα. Τρεις ημέρες αργότερα, μια δεύτερη βόμβα έπληξε το Ναγκασάκι. Πίσω από αυτή την απόφαση βρισκόταν ένας πρόεδρος που είχε αναλάβει τα καθήκοντά του μόλις λίγους μήνες νωρίτερα: ο Harry S. Truman.
Ένας πρόεδρος απροετοίμαστος για το πιο δύσκολο δίλημμα
Ο Truman ανέλαβε την προεδρία τον Απρίλιο του 1945, μετά τον θάνατο του Franklin D. Roosevelt, χωρίς να γνωρίζει καν για την ύπαρξη του Manhattan Project — του μυστικού προγράμματος ανάπτυξης πυρηνικών όπλων. Λιγότερο από δύο εβδομάδες μετά την ορκωμοσία του, ο υπουργός Πολέμου Henry Stimson τον ενημέρωσε ότι μέσα σε τέσσερις μήνες οι ΗΠΑ θα είχαν στη διάθεσή τους «το πιο τρομερό όπλο που γνώρισε ποτέ η ανθρώπινη ιστορία», σύμφωνα με την αναφορά που παρέλαβε ο νέος πρόεδρος.
Σύμφωνα με ανάλυση της Britannica, η τελική απόφαση του Truman διαμορφώθηκε από έναν συνδυασμό παραγόντων: τον χαρακτήρα και τις προσωπικές του εμπειρίες, τους στόχους πολέμου που είχε θέσει ο Roosevelt, τις προσδοκίες της αμερικανικής κοινής γνώμης, την εκτίμηση για το αν υπήρχαν εναλλακτικοί δρόμοι προς μια γρήγορη νίκη, και τη συνεχώς πιο περίπλοκη σχέση με τη Σοβιετική Ένωση.
Η προσωπική εμπειρία που «βάρυνε» στην απόφαση
Ένα στοιχείο που συχνά παραβλέπεται είναι η προσωπική εμπειρία του Truman από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο ίδιος είχε διοικήσει πυροβολαρχία στη Γαλλία και είχε δει από πρώτο χέρι το κόστος των μετωπικών μαχών. Μετά την επιστροφή του, είχε πειστεί ότι πιθανότατα θα είχε σκοτωθεί αν ο πόλεμος κρατούσε λίγους μήνες παραπάνω. Δύο συμπολεμιστές του είχαν χάσει τους γιους τους στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ ο ίδιος ο Truman είχε τέσσερις ανιψιούς στο μέτωπο. Αυτή η εμπειρία επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο που σκέφτηκε το ενδεχόμενο μιας αιματηρής εισβολής στην Ιαπωνία.
Το τελεσίγραφο του Πότσνταμ
Στις 26 Ιουλίου 1945, ο Truman, μαζί με τον βρετανό πρωθυπουργό Winston Churchill και τον κινέζο ηγέτη Chiang Kai-shek, εξέδωσαν τη Διακήρυξη του Πότσνταμ, καλώντας την Ιαπωνία σε άνευ όρων παράδοση και προειδοποιώντας για «άμεση και ολοκληρωτική καταστροφή» σε περίπτωση άρνησης. Η ιαπωνική ηγεσία αγνόησε το τελεσίγραφο.
Το δίλημμα: εισβολή ή βόμβα;
Το βασικό δίλημμα που είχε μπροστά του ο πρόεδρος συνοψιζόταν σε δύο επιλογές: μια χερσαία εισβολή στην ιαπωνική ενδοχώρα ή τη χρήση της ατομικής βόμβας. Οι στρατιωτικοί σύμβουλοι εκτιμούσαν ότι μια αμφίβια απόβαση τύπου Νορμανδίας θα μπορούσε να κοστίσει έως και ένα εκατομμύριο απώλειες. Ο Truman, όπως δήλωσε αργότερα ο ίδιος, πίστευε ότι οι βόμβες τελικά έσωσαν ζωές — και αμερικανικές και ιαπωνικές — αποτρέποντας μια παρατεταμένη σύγκρουση, μετά και τις πάνω από 3.500 επιθέσεις καμικάζι που είχαν ήδη προκαλέσει τεράστιες απώλειες.
Μια αναθεωρημένη ιστορική ματιά: «διέταξε» πραγματικά ο Truman τη βόμβα;
Μια πιο πρόσφατη και λιγότερο γνωστή πτυχή της ιστορίας, όπως αναδεικνύεται σε ανάλυση του Bulletin of the Atomic Scientists, αμφισβητεί μέρος της καθιερωμένης αφήγησης: σύμφωνα με ιστορικά τεκμήρια, ο Truman δεν φαίνεται να έδωσε ρητή, άμεση εντολή για τη ρίψη κάθε μεμονωμένης βόμβας — ιδίως στην περίπτωση του Ναγκασάκι, για την οποία δεν υπάρχει γνωστό γραπτό έγγραφο που να δείχνει ότι έδωσε ειδική, προσωπική εντολή για τη ρίψη της δεύτερης βόμβας. Ωστόσο, είχε εγκρίνει γενικά τη χρήση των ατομικών βομβών. Αντίθετα, η πρώτη ξεκάθαρη προσωπική του παρέμβαση φαίνεται πως ήταν η εντολή να σταματήσει κάθε περαιτέρω χρήση πυρηνικών όπλων χωρίς τη ρητή του έγκριση. Αυτή η διαπίστωση δεν αναιρεί την ευθύνη του ως προέδρου, αλλά δείχνει πόσο πιο πολύπλοκη —και λιγότερο μονολιθική— ήταν στην πραγματικότητα η διαδικασία λήψης απόφασης.
Το αποτέλεσμα και η αμφιλεγόμενη κληρονομιά
Η βόμβα στη Χιροσίμα σκότωσε ακαριαία περίπου 70.000 ανθρώπους, ενώ άλλοι 50.000 πέθαναν αργότερα από τραυματισμούς και ακτινοβολία. Στο Ναγκασάκι, τρεις ημέρες αργότερα, χάθηκαν περίπου 60.000-80.000 ζωές. Στις 14-15 Αυγούστου 1945 η Ιαπωνία ανακοίνωσε την παράδοσή της, σηματοδοτώντας το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η απόφαση παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις πιο αμφιλεγόμενες στην αμερικανική ιστορία. Οι υποστηρικτές της υποστηρίζουν ότι απέτρεψε μια πολύ πιο αιματηρή εισβολή. Οι επικριτές της υποστηρίζουν ότι η Ιαπωνία βρισκόταν ήδη σε στρατιωτικό αδιέξοδο και ότι η βόμβα δεν ήταν απαραίτητη — ενώ ορισμένοι ιστορικοί εκτιμούν πως το μήνυμα απευθυνόταν εξίσου, αν όχι περισσότερο, προς τη Σοβιετική Ένωση, σηματοδοτώντας ουσιαστικά τις πρώτες κινήσεις του Ψυχρού Πολέμου.
Ο ίδιος ο Truman υπερασπίστηκε δημόσια την απόφασή του μέχρι το τέλος της ζωής του, δηλώνοντας επανειλημμένα ότι θα την έπαιρνε ξανά. Ωστόσο, σύμφωνα με μαρτυρία του εγγονού του που έχει καταγραφεί σε δημοσιεύματα, ο πρόεδρος παραδέχτηκε ιδιωτικά πως ένιωθε τύψεις για ό,τι είχε συμβεί — μια ένδειξη πως, ακόμη και για τον ίδιο, η απόφαση αυτή δεν ήταν ποτέ απλή.