Ο λόξιγκας είναι από τα πιο οικεία —και ταυτόχρονα πιο παράξενα— φαινόμενα του ανθρώπινου σώματος. Τον έχουμε νιώσει όλοι, ξέρουμε την αίσθηση του απότομου «χικ» που μας διακόπτει στη μέση μιας κουβέντας, όμως η επιστήμη, παρά τις δεκαετίες έρευνας, δεν έχει καταλήξει σε μία μοναδική εξήγηση για το γιατί υπάρχει και ποια ακριβώς είναι η βιολογική του λειτουργία.
Γνωρίζουμε αρκετά καλά πώς προκαλείται ο λόξιγκας. Το μεγάλο ερώτημα είναι το γιατί.
Τι συμβαίνει στο σώμα μας όταν λοξίζουμε
Ιατρικά, ο λόξιγκας ονομάζεται singultus και είναι ένα ακούσιο αντανακλαστικό που περιλαμβάνει απότομη σύσπαση του διαφράγματος και άλλων αναπνευστικών μυών. Το διάφραγμα είναι ο βασικός αναπνευστικός μυς που χωρίζει τον θώρακα από την κοιλιά.
Η απότομη σύσπαση προκαλεί μια γρήγορη εισπνευστική κίνηση. Σχεδόν αμέσως ακολουθεί απότομο κλείσιμο της γλωττίδας, δηλαδή της περιοχής του λάρυγγα που περιλαμβάνει τις φωνητικές χορδές. Αυτό το ξαφνικό κλείσιμο διακόπτει τη ροή του αέρα και δημιουργεί τον χαρακτηριστικό ήχο «χικ». Η επιγλωττίδα δεν είναι αυτή που παράγει τον χαρακτηριστικό ήχο του λόξιγκα.
Η διαδικασία είναι ακούσια. Δεν αποφασίζουμε να λοξίξουμε και δεν μπορούμε να ελέγξουμε άμεσα το αντανακλαστικό, αν και διάφοροι χειρισμοί μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να διακόψουν ένα επεισόδιο.
Ένα αντανακλαστικό με περίπλοκη «καλωδίωση»
Ο λόξιγκας δεν προκαλείται από ένα μόνο νεύρο ή από ένα συγκεκριμένο σημείο του εγκεφάλου. Πρόκειται για ένα σύνθετο αντανακλαστικό κύκλωμα.
Στο αισθητικό σκέλος συμμετέχουν κυρίως το πνευμονογαστρικό και το φρενικό νεύρο, αλλά και συμπαθητικές νευρικές οδοί. Τα σήματα μεταφέρονται προς κεντρικές δομές του νευρικού συστήματος, κυρίως στην περιοχή του εγκεφαλικού στελέχους, ενώ το κινητικό σκέλος ενεργοποιεί το διάφραγμα, τους μεσοπλεύριους και άλλους αναπνευστικούς μύες, καθώς και τους μυς που ελέγχουν τη γλωττίδα.
Αυτό βοηθά να εξηγηθεί γιατί τόσο διαφορετικά ερεθίσματα μπορούν να προκαλέσουν λόξιγκα. Η κατανάλωση μεγάλου γεύματος, το γρήγορο φαγητό, τα ανθρακούχα ποτά, το αλκοόλ, η διάταση του στομάχου, αλλά και ο ενθουσιασμός ή η νευρικότητα έχουν συσχετιστεί με επεισόδια λόξιγκα.
Το φρενικό νεύρο έχει επίσης ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα ανατομία: προέρχεται κυρίως από τα αυχενικά νευροτόμια C3–C5 και κατευθύνεται προς το διάφραγμα. Η εμβρυολογική ανάπτυξη του διαφράγματος εξηγεί μέρος αυτής της ασυνήθιστης διαδρομής, χωρίς όμως να είναι ακριβές να λέμε ότι το φρενικό νεύρο «ακολούθησε τα βράγχια» κατά την εξέλιξη.
Σε σπάνιες περιπτώσεις, ο παρατεταμένος λόξιγκας μπορεί να συνδέεται με ερεθισμό ή βλάβη των νεύρων που συμμετέχουν στο αντανακλαστικό, παθήσεις του κεντρικού νευρικού συστήματος, μεταβολικές διαταραχές, φάρμακα ή άλλες υποκείμενες παθήσεις.
Γιατί δεν ξέρουμε ποιος είναι ο σκοπός του
Εδώ βρίσκεται το πραγματικό μυστήριο.
Ο λόξιγκας είναι ένα σαφώς οργανωμένο αντανακλαστικό, αλλά δεν έχει αποδειχθεί κάποια συγκεκριμένη λειτουργία του στον ενήλικο άνθρωπο. Σε αντίθεση με τον βήχα ή το φτέρνισμα, δεν έχει αναγνωριστεί ένας προφανής μηχανισμός μέσω του οποίου ο λόξιγκας προστατεύει τους αεραγωγούς ή απομακρύνει κάποια βλαβερή ουσία.
Αυτό έχει οδηγήσει τους ερευνητές να αναζητήσουν την πιθανή λειτουργία του όχι τόσο στον σύγχρονο άνθρωπο, αλλά στην εξελικτική και αναπτυξιακή του ιστορία.
Η θεωρία των γυρίνων
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εξελικτικές υποθέσεις συνδέει τον λόξιγκα με πολύ αρχαιότερα αναπνευστικά κινητικά πρότυπα.
Η ιδέα προτάθηκε αναλυτικά από τον Christian Straus και συνεργάτες του το 2003. Οι ερευνητές παρατήρησαν ότι ο λόξιγκας χαρακτηρίζεται από εισπνευστική κίνηση που ακολουθείται από κλείσιμο της γλωττίδας και ότι ορισμένα χαρακτηριστικά του αντανακλαστικού θυμίζουν κινητικά πρότυπα που χρησιμοποιούν τα αμφίβια για την αναπνοή τους.
Οι γυρίνοι και άλλα αμφίβια μπορούν, σε διαφορετικά στάδια της ανάπτυξής τους, να χρησιμοποιούν βράγχια και πνεύμονες. Η αναπνοή μέσω των βραγχίων απαιτεί διαφορετικό συντονισμό της ροής του νερού και της προστασίας των πνευμόνων. Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη υπόθεση, το νευρικό κύκλωμα που παράγει τον ανθρώπινο λόξιγκα μπορεί να αποτελεί εξελικτικό κατάλοιπο ενός πολύ αρχαιότερου αναπνευστικού κινητικού προτύπου.
Η θεωρία είναι ενδιαφέρουσα, αλλά δεν έχει αποδειχθεί ότι ο ανθρώπινος λόξιγκας προέρχεται άμεσα από την αναπνοή μέσω βραγχίων. Πρόκειται για φυλογενετική υπόθεση.
Η θεωρία της βρεφικής σίτισης
Μια διαφορετική προσέγγιση δίνει έμφαση στο γεγονός ότι ο λόξιγκας είναι ιδιαίτερα συχνός στα βρέφη.
Τα έμβρυα μπορούν να παρουσιάζουν λόξιγκα ήδη πριν από τη γέννηση και το φαινόμενο είναι ιδιαίτερα συχνό κατά τη νεογνική και βρεφική περίοδο. Μία υπόθεση είναι ότι το κύκλωμα του λόξιγκα συνδέεται με την ανάπτυξη και τον συντονισμό των αναπνευστικών και στοματοφαρυγγικών κινητικών προτύπων που απαιτούνται για τη σίτιση.
Το γεγονός ότι ο λόξιγκας εμφανίζεται τόσο νωρίς στην ανάπτυξη έχει χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα υπέρ μιας αναπτυξιακής ή εξελικτικής λειτουργίας, όμως δεν έχει αποδειχθεί ότι αποτελεί απαραίτητη «προπόνηση» για τον θηλασμό ή την αναπνοή.
Η θεωρία του «ρεψίματος»
Μια ακόμη υπόθεση, που έχει διατυπωθεί από τον Daniel Howes, είναι ότι ο λόξιγκας μπορεί να αποτελεί έναν εξελικτικά διατηρημένο μηχανισμό απομάκρυνσης αέρα από το στομάχι, ιδιαίτερα στα θηλαζόμενα βρέφη.
Η θεωρία ξεκινά από μια απλή παρατήρηση: κατά τη σίτιση, τα βρέφη καταπίνουν συχνά αέρα. Σύμφωνα με την υπόθεση, η παρουσία αέρα στο στομάχι ή στον κατώτερο οισοφάγο θα μπορούσε να ενεργοποιήσει το αντανακλαστικό. Οι διαδοχικές συσπάσεις του αναπνευστικού συστήματος και οι μεταβολές στην πίεση θα μπορούσαν να μετακινήσουν τον αέρα προς τον οισοφάγο και τελικά προς το στόμα.
Αν αυτό αποδειχθεί, θα μπορούσε να εξηγεί γιατί ο λόξιγκας είναι τόσο συχνός στα νεογνά και γιατί η συχνότητά του μειώνεται καθώς μεγαλώνουμε.
Όμως και εδώ υπάρχει μια κρίσιμη διευκρίνιση: πρόκειται για υπόθεση και όχι για αποδεδειγμένη λειτουργία του λόξιγκα.
Γιατί καμία θεωρία δεν έχει «κερδίσει»
Το πρόβλημα είναι ότι μια καλή εξελικτική θεωρία πρέπει να εξηγεί πολλά διαφορετικά χαρακτηριστικά του φαινομένου ταυτόχρονα.
Πρέπει να εξηγεί τι ενεργοποιεί το αντανακλαστικό, γιατί η συγκεκριμένη κινητική απάντηση θα αντιμετώπιζε αυτό το ερέθισμα, γιατί ο λόξιγκας είναι τόσο συχνός στα βρέφη και γιατί το φαινόμενο έχει διατηρηθεί σε διαφορετικά θηλαστικά.
Μέχρι σήμερα, καμία από τις βασικές θεωρίες δεν έχει δώσει απάντηση σε όλα αυτά τα ερωτήματα. Αυτό ακριβώς είναι ένα από τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούνται στη σχετική βιβλιογραφία για να εξηγηθεί γιατί το ζήτημα παραμένει ανοιχτό.
Ο λόξιγκας έχει παρατηρηθεί σε αρκετά θηλαστικά, μεταξύ άλλων σε γάτες, αρουραίους, κουνέλια, άλογα και σκύλους, ενώ εμφανίζεται και στο ανθρώπινο έμβρυο. Η παρουσία του σε τόσο διαφορετικά θηλαστικά αποτελεί ένα ακόμη στοιχείο που πρέπει να εξηγεί οποιαδήποτε εξελικτική θεωρία.
Το συμπέρασμα — προς το παρόν
Η πιο τίμια επιστημονική απάντηση είναι ότι γνωρίζουμε αρκετά καλά πώς παράγεται ο λόξιγκας, αλλά δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα γιατί υπάρχει.
Γνωρίζουμε ότι πρόκειται για ένα σύνθετο αντανακλαστικό που προκαλεί απότομες συσπάσεις του διαφράγματος και άλλων αναπνευστικών μυών, ακολουθούμενες από απότομο κλείσιμο της γλωττίδας. Γνωρίζουμε επίσης πολλά από τα ερεθίσματα που μπορούν να το προκαλέσουν και τις παθολογικές καταστάσεις που μπορεί να βρίσκονται πίσω από έναν επίμονο λόξιγκα.
Αυτό που παραμένει ανοιχτό είναι η εξελικτική και βιολογική του λειτουργία.
Μπορεί να αποτελεί κατάλοιπο ενός αρχαιότερου αναπνευστικού κινητικού προτύπου, όπως υποστηρίζει η φυλογενετική θεωρία των γυρίνων. Μπορεί να σχετίζεται με τη βρεφική σίτιση και την απομάκρυνση αέρα από το στομάχι. Ή μπορεί να υπάρχει ένας συνδυασμός παραγόντων που δεν έχουμε ακόμη κατανοήσει πλήρως.
Με άλλα λόγια, η επιστήμη έχει καταλάβει πολύ καλύτερα το «πώς» από το «γιατί».
Και ίσως αυτό είναι το πιο ενδιαφέρον στοιχείο του λόξιγκα: ένα φαινόμενο τόσο απλό και καθημερινό ώστε να το θεωρούμε δεδομένο, αλλά τόσο σύνθετο ώστε η εξελικτική του ιστορία να εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο επιστημονικής έρευνας.
Σημείωση: Ο περιστασιακός λόξιγκας είναι συνήθως παροδικός και ακίνδυνος. Αν όμως διαρκεί περισσότερο από 48 ώρες ή επηρεάζει σημαντικά την αναπνοή, τον ύπνο ή τη σίτιση, συνιστάται ιατρική αξιολόγηση, καθώς ο επίμονος λόξιγκας μπορεί να σχετίζεται με υποκείμενη πάθηση.