Ο πόλεμος έχει πάντα δύο διαφορετικές αφηγήσεις. Η μία είναι αυτή που ζουν οι στρατιώτες, οι άμαχοι, οι πρόσφυγες — η αφήγηση της απώλειας, της καταστροφής, του πόνου. Η άλλη είναι λιγότερο ορατή, αλλά εξίσου πραγματική: η αφήγηση των οικονομικών συμφερόντων που, ιστορικά, έχουν βρει τρόπο να επωφελούνται από κάθε μεγάλη ένοπλη σύγκρουση. Η ιστορία αυτής της δεύτερης αφήγησης είναι παλιά όσο και ο ίδιος ο οργανωμένος πόλεμος.
Μια παλιά ιστορία: ο «προμηθευτής του πολέμου»
Το φαινόμενο του «πολεμικού κερδοσκόπου» (war profiteer) δεν είναι σύγχρονη εφεύρεση. Ήδη από τον Αμερικανικό Εμφύλιο Πόλεμο, ιστορικοί καταγράφουν την ύπαρξη των λεγόμενων «shoddy millionaires» — εμπόρων που φέρεται να πουλούσαν στρατιώτες ρούχα από ανακυκλωμένο, κακής ποιότητας μαλλί και παπούτσια με σόλες από χαρτόνι, βάζοντας το κέρδος πάνω από την ασφάλεια των ανδρών στο μέτωπο. Ακόμη νωρίτερα, κατά τη διάρκεια του Αμερικανικού Επαναστατικού Πολέμου, καταγράφηκαν δεκάδες εξεγέρσεις για τα τρόφιμα ενάντια σε εμπόρους που κατηγορούνταν για κερδοσκοπία εν μέσω πολέμου.
Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έφερε το φαινόμενο σε νέα κλίμακα. Βιομηχανίες όπλων, όπως η βρετανική Vickers, είχαν ήδη αναπτύξει πριν από τον πόλεμο ένα εκτεταμένο διεθνές δίκτυο πωλήσεων και συνεργασιών, με την εταιρεία να έχει προμηθεύσει διαφορετικές χώρες και, σε ορισμένες περιπτώσεις, αντίπαλες πλευρές προηγούμενων συγκρούσεων. Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος, αντίστοιχα, ανέδειξε περιπτώσεις εταιρειών που κατηγορήθηκαν για συνεργασία με καθεστώτα και στρατιωτικές μηχανές —μεταξύ αυτών γνωστές βιομηχανικές εταιρείες που δραστηριοποιούνταν τόσο στη Γερμανία όσο και σε άλλες χώρες— μια περίοδος που παραμένει από τις πιο μελετημένες στην ιστορία της σχέσης ανάμεσα σε βιομηχανία και πόλεμο.
Η προειδοποίηση του Αϊζενχάουερ
Ίσως η πιο διάσημη και επίσημη αναγνώριση του προβλήματος ήρθε όχι από κάποιον επικριτή απ’ έξω, αλλά από τον ίδιο τον στρατηγό που είχε διοικήσει τις συμμαχικές δυνάμεις στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Στον αποχαιρετιστήριο λόγο του ως πρόεδρος των ΗΠΑ το 1961, ο Dwight D. Eisenhower προειδοποίησε δημόσια για την άνοδο αυτού που ονόμασε «στρατιωτικο-βιομηχανικό σύμπλεγμα» (military-industrial complex) — τη στενή, αμοιβαία επωφελή σχέση ανάμεσα στις ένοπλες δυνάμεις ενός κράτους και τη βιομηχανία που τις εξοπλίζει. Προειδοποίησε ότι η επιρροή αυτού του συμπλέγματος στη λήψη αποφάσεων θα μπορούσε να γίνει τόσο ισχυρή, ώστε να επηρεάζει την ίδια την εξωτερική πολιτική ενός κράτους — ανεξάρτητα από το αν αυτό εξυπηρετούσε πραγματικά το εθνικό συμφέρον ή απλώς τα οικονομικά συμφέροντα συγκεκριμένων κλάδων.
Η προειδοποίηση αυτή παραμένει σημείο αναφοράς μέχρι σήμερα σε κάθε συζήτηση για τη σχέση οικονομίας και πολέμου, ακριβώς επειδή δεν προήλθε από κάποιον ιδεολογικό αντίπαλο του στρατιωτικού μηχανισμού, αλλά από έναν άνθρωπο που τον γνώριζε από τα μέσα.
Ποιοι επωφελούνται, δομικά
Πέρα από μεμονωμένες περιπτώσεις κερδοσκοπίας, οι ιστορικοί και οικονομολόγοι που μελετούν το φαινόμενο εντοπίζουν αρκετές κατηγορίες οικονομικών συμφερόντων που τείνουν να ωφελούνται δομικά από παρατεταμένες συγκρούσεις:
- Η βιομηχανία όπλων: Η ζήτηση για εξοπλισμό, πυρομαχικά και στρατιωτική τεχνολογία αυξάνεται δραματικά σε περιόδους πολέμου, ανεβάζοντας τα έσοδα των κατασκευαστών όπλων.
- Εταιρείες εφοδιαστικής και ανάθεσης υπηρεσιών: Η ιδιωτικοποίηση στρατιωτικών λειτουργιών —από τη σίτιση μέχρι την ασφάλεια— δημιούργησε έναν ολόκληρο κλάδο ιδιωτικών εταιρειών που εξαρτώνται οικονομικά από τη διάρκεια των συγκρούσεων.
- Εξορυκτικές και ενεργειακές επιχειρήσεις: Σε πολλές περιπτώσεις, η πρόσβαση σε φυσικούς πόρους —πετρέλαιο, ορυκτά, σπάνιες γαίες— σε ζώνες συγκρούσεων έχει αποτελέσει ταυτόχρονα αιτία και συνέπεια πολεμικών επιχειρήσεων.
- Χρηματοπιστωτικά ιδρύματα: Τράπεζες και επενδυτικά κεφάλαια με σημαντικές τοποθετήσεις σε εταιρείες άμυνας βλέπουν συχνά τις μετοχές τους να ανεβαίνουν σε περιόδους αυξημένης γεωπολιτικής έντασης.
Η σύγχρονη αμυντική βιομηχανία δεν λειτουργεί απομονωμένη από την πολιτική διαδικασία. Στοιχεία από τις Ηνωμένες Πολιτείες, για παράδειγμα, δείχνουν ότι ο κλάδος άμυνας δαπανά σημαντικά ποσά κάθε χρόνο σε δραστηριότητες lobbying προς το Κογκρέσο, μια πρακτική που είναι απολύτως νόμιμη αλλά τροφοδοτεί συνεχώς τη δημόσια συζήτηση για το πόσο ανεξάρτητες παραμένουν οι αποφάσεις εθνικής άμυνας από εμπορικά συμφέροντα.
Η άλλη πλευρά του νομίσματος
Θα ήταν, ωστόσο, μονόπλευρο να παρουσιαστεί ολόκληρη η αμυντική βιομηχανία ως κάτι αποκλειστικά κερδοσκοπικό ή κακόβουλο. Οι υποστηρικτές της επισημαίνουν ότι μια ισχυρή, τεχνολογικά προηγμένη αμυντική βιομηχανία αποτελεί βασικό πυλώνα αποτροπής (deterrence) —δηλαδή αποτρέπει, αντί να προκαλεί, ενδεχόμενες συγκρούσεις— και συχνά είναι απαραίτητη για την εθνική ασφάλεια ενός κράτους. Επιπλέον, ο κλάδος αυτός αποτελεί σημαντική πηγή απασχόλησης και τεχνολογικής καινοτομίας: πολλές τεχνολογίες που σήμερα χρησιμοποιούμε καθημερινά, από το GPS μέχρι το διαδίκτυο, προήλθαν αρχικά από στρατιωτική έρευνα.
Το ερώτημα, επομένως, δεν είναι τόσο αν πρέπει να υπάρχει αμυντική βιομηχανία —κάτι που ελάχιστοι αμφισβητούν σοβαρά σε επίπεδο εθνικής ασφάλειας— όσο το πώς εξασφαλίζεται ότι οι αποφάσεις για πόλεμο ή ειρήνη λαμβάνονται με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον, και όχι τα οικονομικά κίνητρα συγκεκριμένων παραγόντων. Είναι ένα ερώτημα που δεν έχει μία μοναδική, οριστική απάντηση, και για το οποίο υπάρχουν σοβαρά επιχειρήματα σε πολλές κατευθύνσεις — από όσους ζητούν αυστηρότερη εποπτεία και διαφάνεια, μέχρι όσους θεωρούν ότι η υπάρχουσα δομή είναι αναγκαίο κακό σε έναν κόσμο όπου οι απειλές παραμένουν πραγματικές.
Ένα ερώτημα που παραμένει επίκαιρο
Η ιστορία δείχνει με συνέπεια ότι όπου υπάρχει πόλεμος, υπάρχουν πάντα και κάποιοι που επωφελούνται οικονομικά από αυτόν — είτε πρόκειται για μεμονωμένους κερδοσκόπους μιας εποχής, είτε για ολόκληρες βιομηχανίες που έχουν οργανωθεί γύρω από τη στρατιωτική ζήτηση. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κάθε σύγκρουση «προκαλείται» για οικονομικούς λόγους — τέτοιου είδους γενικεύσεις είναι συνήθως πολύ απλουστευτικές για τη γεωπολιτική πραγματικότητα. Σημαίνει, όμως, ότι η οικονομική διάσταση του πολέμου είναι πραγματική, τεκμηριωμένη ιστορικά, και αξίζει να λαμβάνεται σοβαρά υπόψη σε κάθε δημόσια συζήτηση για τις αιτίες και τις συνέπειες των ενόπλων συγκρούσεων — τότε και τώρα.