Το να ξεχνάς πού άφησες τα κλειδιά ή γιατί μπήκες σε ένα δωμάτιο είναι κάτι που συμβαίνει σχεδόν σε όλους. Σύμφωνα με ανάλυση στο Psychology Today, η ξεχασιάρικη συμπεριφορά είναι κοινή και συμβαίνει στους περισσότερους ανθρώπους — ακόμη και σε πρωταθλητές μνήμης. Το ζήτημα είναι πώς ξεχωρίζουμε τη φυσιολογική αφηρημάδα από κάτι που ίσως χρειάζεται προσοχή.
Τι είναι πραγματικά η αφηρημάδα
Σύμφωνα με τον ερευνητή μνήμης Daniel Schacter, πρώην πρόεδρο του τμήματος ψυχολογίας του Harvard, η αφηρημάδα αποτελεί ένα από τα βασικά «αμαρτήματα της μνήμης» και αφορά κενά προσοχής — δηλαδή στιγμές όπου ξεχνάμε να κάνουμε κάτι ή δεν καταγράφουμε σωστά μια πληροφορία επειδή το μυαλό μας ήταν αλλού. Το φαινόμενο λειτουργεί τόσο στη φάση που σχηματίζεται μια ανάμνηση όσο και στη φάση που προσπαθούμε να την ανακαλέσουμε.
Κατά τη Wikipedia και σχετικές ψυχολογικές πηγές, η αφηρημάδα προκαλείται συνήθως από βαρεμάρα, υπνηλία, υπερβολική σκέψη, περισπασμό ή απορρόφηση στις δικές μας εσωτερικές σκέψεις. Είναι, ουσιαστικά, το αντίθετο της ενσυνειδητότητας (mindfulness).
Πότε είναι φυσιολογική
Σύμφωνα με κλινική ανάλυση από ερευνητικό κέντρο μνήμης, τα λεγόμενα «brain blips» — δηλαδή σύντομα και προσωρινά επεισόδια ξέχασης — είναι απόλυτα φυσιολογικά. Τυπικά παραδείγματα:
• Να ξεχνάς πού άφησες αντικείμενα που χρησιμοποιείς συχνά, όπως κλειδιά ή γυαλιά • Να ξεχνάς γιατί μπήκες σε ένα δωμάτιο • Περιστασιακή δυσκολία να θυμηθείς μια λέξη που θέλεις να πεις
Αυτού του τύπου οι στιγμές συνδέονται συχνά με καταστασιακούς παράγοντες — κούραση, άγχος, πολλαπλή απασχόληση — και με φυσιολογικές αλλαγές που φέρνει η ηλικία. Είναι, μάλιστα, αναμενόμενο η νοητική ευελιξία να γίνεται λίγο λιγότερο αποδοτική από τα τέλη της τρίτης δεκαετίας της ζωής μας και μετά.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα από κλινική ανάλυση: μια γυναίκα που ξεχνά συχνά τα γυαλιά της ή ποια μέρα βγαίνουν τα σκουπίδια, αλλά συνεχίζει να λειτουργεί κανονικά στη δουλειά και στο σπίτι και ανακάμπτει γρήγορα μόλις συνειδητοποιήσει το λάθος της, θεωρείται ότι έχει φυσιολογικά συμπτώματα — απλώς χρειάζεται οργανωτικές στρατηγικές, όπως συγκεκριμένη θέση για τα αντικείμενα ή ψηφιακές υπενθυμίσεις.
Ποιοι παράγοντες την προκαλούν συχνότερα
Η αφηρημάδα δεν σημαίνει απαραίτητα πρόβλημα μνήμης. Μπορεί να προέρχεται από:
• Γνωστική υπερφόρτωση, όταν ο εγκέφαλος προσπαθεί να διαχειριστεί πολλά πράγματα ταυτόχρονα • Στρες και άγχος • Κατάθλιψη • Έλλειψη ύπνου • Ελλειμματική προσοχή σε καταστάσεις που απαιτούν συγκέντρωση αλλά επισκιάζονται από ανταγωνιστικές σκέψεις
Σύμφωνα με σχετικές πηγές, η αφηρημάδα μπορεί επίσης να εμφανιστεί σε πλαίσιο κλινικών καταστάσεων όπως η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής/Υπερκινητικότητας (ΔΕΠ-Υ) ή η κατάθλιψη — χωρίς αυτό να σημαίνει ότι κάθε αφηρημάδα υποδηλώνει τέτοια διάγνωση.
Πότε αξίζει να την προσέξουμε
Εδώ βρίσκεται η ουσιαστική διαφορά, σύμφωνα με ειδικούς σε θέματα μνήμης: το βασικό κριτήριο δεν είναι το αν ξεχνάς, αλλά αν το ξεχνάς επιδεινώνεται με τον χρόνο και αν επηρεάζει σοβαρά την καθημερινότητά σου.
Σύμφωνα με ανάλυση για τη διαφορά ανάμεσα σε φυσιολογική ξέχαση και άνοια, η φυσιολογική ξεχασιάρικη συμπεριφορά δεν είναι προοδευτική — δεν επιδεινώνεται σταθερά με την πάροδο του χρόνου. Αντίθετα, καταστάσεις όπως η άνοια εξελίσσονται και χειροτερεύουν.
Ένας δείκτης που αναφέρεται σε σχετική κλινική πηγή είναι η αδυναμία να θυμηθείς πρόσφατα γεγονότα ή λεπτομέρειες μιας συνομιλίας που είχες πρόσφατα — για παράδειγμα, να μη θυμάσαι καθόλου μια κουβέντα που είχες το πρωί με έναν γείτονα, σε αντίθεση με το να ξεχνάς απλώς μια μικρή λεπτομέρειά της.
Σημάδια που αξίζουν προσοχή, σύμφωνα με ειδικούς:
• Επιδείνωση που συνεχίζεται με τον καιρό, αντί για σποραδικά περιστατικά • Δυσκολία στην καθημερινή λειτουργικότητα — όχι απλώς αμηχανία, αλλά πραγματικό πρόβλημα στη δουλειά ή στο σπίτι • Αδυναμία ανάκλησης πρόσφατων γεγονότων ή συζητήσεων, όχι απλώς μεμονωμένων λεπτομερειών • Δυσκολία να «ανακάμψεις» — δηλαδή να θυμηθείς αργότερα αυτό που ξέχασες, ακόμη κι όταν σου το υπενθυμίζουν
Τι συστήνουν οι ειδικοί
Σύμφωνα με το Εθνικό Ινστιτούτο Γήρανσης των ΗΠΑ (National Institute on Aging), όπως αναφέρεται σε σχετική ανάλυση, τόσο η φυσιολογική αφηρημάδα όσο και η φυσιολογική «διαρροή» παλαιότερων αναμνήσεων για να κάνουν χώρο σε νέες, αποτελούν φυσιολογικό μέρος της γήρανσης και δεν υποδηλώνουν από μόνες τους απώλεια μνήμης.
Ωστόσο, όταν κάποιος —είτε για τον εαυτό του είτε για αγαπημένο πρόσωπο— δεν είναι σίγουρος αν αυτό που παρατηρεί είναι φυσιολογικό, οι ειδικοί συστήνουν να απευθυνθεί σε γιατρό, ιδανικά σε κάποιον που γνωρίζει ήδη το άτομο, καθώς μπορεί να εντοπίσει ευκολότερα τυχόν αλλαγές σε σχέση με τη συνήθη συμπεριφορά του.
Το συμπέρασμα
Η περιστασιακή αφηρημάδα δεν είναι λόγος πανικού — είναι κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας, ιδίως σε περιόδους κόπωσης ή άγχους. Αυτό που έχει σημασία να παρακολουθούμε είναι η πορεία στον χρόνο: αν τα επεισόδια παραμένουν σποραδικά και δεν επηρεάζουν τη ζωή μας, πρόκειται πιθανότατα για φυσιολογική κούραση του μυαλού. Αν όμως επιδεινώνονται σταθερά και αρχίζουν να δυσκολεύουν την καθημερινότητα, τότε αξίζει μια συζήτηση με ειδικό.