Ανοίγεις τη βαλίτσα, βλέπεις τα εκατοντάδες αδιάβαστα μέιλ, κοιτάς το ημερολόγιο και νιώθεις κάτι σαν μικρή κατάρρευση. Ενώ λογικά θα έπρεπε να είσαι ξεκούραστος και αναζωογονημένος, το μόνο που νιώθεις είναι κούραση, μελαγχολία, ακόμη και μια αόριστη θλίψη. Δεν είναι στο μυαλό σου· έχει όνομα, και οι ψυχολόγοι το μελετούν εδώ και χρόνια, χωρίς όμως να καταλήγουν σε μία και μοναδική εξήγηση.
Δεν είναι φαντασία —είναι μετρήσιμο
Οι σύγχρονοι ψυχολόγοι το αποκαλούν «post-vacation blues» ή «post-vacation syndrome» —κατάθλιψη ή σύνδρομο επιστροφής από τις διακοπές. Δεν πρόκειται για επίσημη κλινική διάγνωση, όμως τα συμπτώματα που περιγράφουν όσοι το βιώνουν είναι αρκετά συγκεκριμένα: κόπωση, έλλειψη διάθεσης και κινήτρου, ευερεθιστότητα, δυσκολία συγκέντρωσης, αϋπνία, ακόμη και μια διάχυτη ανησυχία. Σε έρευνα του TripAdvisor με 1.400 Αμερικανούς, το 34% όσων είχαν πάει καλοκαιρινές διακοπές δήλωσε ότι παλεύει με μελαγχολία μετά την επιστροφή, ενώ για το 64% η κακή διάθεση ξεκινούσε ακόμη και πριν τελειώσουν οι διακοπές —με την πέμπτη ημέρα ενός εβδομαδιαίου ταξιδιού να αναδεικνύεται ως το πιο αγχωτικό σημείο όλης της εμπειρίας.
Μια μικρή αλλά ενδιαφέρουσα μελέτη σε 60 εργαζομένους παρακολούθησε τις ψυχολογικές μεταβολές πριν, κατά τη διάρκεια και μετά τις διακοπές. Το εύρημα ήταν διαφωτιστικό: τα αρνητικά συναισθήματα, το άγχος και η επιθετικότητα δεν άλλαξαν καθόλου πριν τις διακοπές, μειώθηκαν σημαντικά κατά τη διάρκειά τους —αλλά η επιστροφή στην εργασία ή στις καθημερινές υποχρεώσεις επανέφερε τους ίδιους στρεσογόνους παράγοντες, οδηγώντας ξανά σε αυξημένο άγχος. Με απλά λόγια: το πρόβλημα δεν είναι ότι «κάτι πάει στραβά» μετά τις διακοπές· είναι ότι επιστρέφει, απλώς, όλο αυτό που είχε προσωρινά εξαφανιστεί.
Το «hangover» της αδρεναλίνης
Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εξηγήσεις που προτείνουν οι ειδικοί αφορά τη χημεία του σώματος. Ο Ολλανδός ψυχολόγος Ad Vingerhoets έχει περιγράψει ένα φαινόμενο που αποκαλεί «leisure sickness» («ασθένεια της αναψυχής»), με συμπτώματα που κυμαίνονται από άγχος και θλίψη μέχρι πονοκεφάλους, γριπώδη συμπτώματα και εξάντληση. Η εξήγηση: τα επίπεδα αδρεναλίνης ανεβαίνουν καθώς προετοιμαζόμαστε για το ταξίδι, με το άγχος και τον ενθουσιασμό της αναχώρησης, και χρειάζονται μέρες για να «κατέβουν» ξανά μόλις φτάσουμε στον προορισμό. Το ίδιο μοτίβο επαναλαμβάνεται —ανάποδα— στην επιστροφή: το σώμα χρειάζεται χρόνο για να προσαρμοστεί ξανά, και στο ενδιάμεσο νιώθουμε τη γνωστή «πτώση».
Στην ίδια εξήγηση εμπλέκεται και η ντοπαμίνη, ο νευροδιαβιβαστής που συνδέεται στενά με την ευχαρίστηση, το κίνητρο και την ικανοποίηση. Το σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου, που βρίσκεται στο μεταιχμιακό σύστημα, είναι το ίδιο κύκλωμα που ενεργοποιείται από κάθε μορφή απόλαυσης —από ένα ωραίο γεύμα μέχρι τον τζόγο. Όταν μια έντονα ευχάριστη εμπειρία, όπως ένα ταξίδι, τελειώνει απότομα, το κύκλωμα αυτό «προσγειώνεται» απότομα μαζί της, αφήνοντας πίσω του ένα αίσθημα κενού και απάθειας.
Η ψυχολογία της σύγκρισης
Υπάρχει, ωστόσο, και μια πιο γνωστική εξήγηση, που δεν αφορά τόσο τη χημεία όσο τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Η επιστροφή από τις διακοπές δεν είναι απλώς επιστροφή σε μια ουδέτερη καθημερινότητα —είναι μια βίαιη σύγκριση ανάμεσα σε δύο εκδοχές της ζωής μας: εκείνη με τον ελεύθερο χρόνο, τη νέα εμπειρία, τη χαλάρωση, και εκείνη με το πρόγραμμα, τις υποχρεώσεις, τη ρουτίνα. Πολλοί άνθρωποι, γυρίζοντας σπίτι, συνειδητοποιούν ξαφνικά πόσο βαρετή ή ανικανοποίητη τους φαίνεται η συνηθισμένη τους ζωή σε σύγκριση με όσα έζησαν στο ταξίδι —και όσο πιο έντονη ήταν αυτή η αντίθεση, τόσο πιο δύσκολη είναι η προσαρμογή.
Ο εγκέφαλος, μάλιστα, φαίνεται να διογκώνει την αίσθηση αυτή. Σύμφωνα με ειδικούς στην ευεξία, ο εγκέφαλος τείνει να μεγαλοποιεί τη δυσκολία της καθημερινότητας μόλις επιστρέφουμε, κάνοντας την επιστροφή στη ρουτίνα να φαίνεται δυσανάλογα πιο αγχωτική και καταθλιπτική απ’ όσο πραγματικά είναι. Το ενδιαφέρον είναι ότι κάποιοι ειδικοί το βλέπουν αυτό ως ένδειξη υγιούς ψυχολογικής λειτουργίας και όχι ως πρόβλημα: πρόκειται, λένε, για μία ακόμη από τις μικρές «αυταπάτες» που καλλιεργεί το μυαλό μας —παρόμοια με την τάση να πιστεύουμε ότι τα κακά πράγματα συμβαίνουν πιο συχνά στους άλλους παρά σε εμάς.
Δεν βοηθά, τέλος, ούτε το ίδιο το τέλος της εμπειρίας. Όπως συμβαίνει με κάθε ευχάριστο γεγονός —έναν γάμο, μια σημαντική προθεσμία που ολοκληρώνεται, μια γιορτή— η απότομη απόσυρση της έντασης και των ορμονών του στρες που τη συνόδευαν μπορεί να έχει βαθιά επίδραση στη βιολογική και ψυχολογική μας ισορροπία. Είναι φυσιολογικό να νιώθουμε λύπη όταν κάτι ευχάριστο τελειώνει, ακόμη κι αν ταυτόχρονα νιώθουμε ευγνωμοσύνη που το ζήσαμε.
Ποιοι επηρεάζονται περισσότερο
Η ένταση του φαινομένου δεν είναι ίδια για όλους. Όσο πιο σύντομο ήταν το ταξίδι, τόσο ευκολότερη τείνει να είναι η προσαρμογή στην επιστροφή, ενώ η κόπωση του ταξιδιού (jet lag) μπορεί να επιδεινώσει σημαντικά τα συμπτώματα. Η δυσαρέσκεια από την καθημερινή ζωή, το άγχος στη δουλειά και η αίσθηση ότι δεν ξεκουραστήκαμε πραγματικά στις διακοπές φαίνεται επίσης να αυξάνουν την πιθανότητα να νιώσουμε έντονα το σύνδρομο. Ορισμένοι ειδικοί αναφέρουν και ότι συγκεκριμένοι τύποι προσωπικότητας —όσοι, για παράδειγμα, βασίζονται περισσότερο σε εξωτερικά ερεθίσματα και νέες εμπειρίες για να αισθανθούν ικανοποίηση— φαίνεται να είναι πιο ευάλωτοι σε αυτή τη μορφή «κατάθλιψης μετά το γεγονός».
Στις περισσότερες περιπτώσεις, το σύνδρομο της επιστροφής είναι βραχύβιο: υποχωρεί μέσα σε λίγες ημέρες, καθώς το σώμα και ο νους προσαρμόζονται ξανά στον ρυθμό της καθημερινότητας. Σε πιο σπάνιες περιπτώσεις μπορεί να διαρκέσει αρκετές εβδομάδες. Αν η θλίψη επιμένει πολύ περισσότερο ή αρχίζει να μοιάζει με κάτι βαθύτερο —απώλεια ενδιαφέροντος για πράγματα που συνήθως μας ευχαριστούν, επίμονη απαισιοδοξία, αίσθημα κενού που δεν υποχωρεί— αξίζει να μιλήσουμε με έναν ειδικό ψυχικής υγείας, καθώς το «σύνδρομο της επιστροφής» μπορεί μερικές φορές να αλληλεπικαλύπτεται με πιο σοβαρά ζητήματα διάθεσης ή άγχους.
Πώς να μαλακώσουμε την προσγείωση
Οι περισσότεροι ειδικοί συμφωνούν σε μερικές απλές, πρακτικές συμβουλές. Το να αφήνουμε μία ή δύο μέρες «ψύξης» ανάμεσα στην επιστροφή και την πρώτη μέρα εργασίας βοηθά το σώμα να προσαρμοστεί σταδιακά αντί να περάσει απότομα από τη χαλάρωση στην πίεση. Το να κρατάμε αναμνηστικά και φωτογραφίες από το ταξίδι, ώστε να μπορούμε να ανατρέχουμε σε αυτές τις θετικές εμπειρίες, φαίνεται επίσης να βοηθά, όπως και το να προγραμματίζουμε κάτι ευχάριστο σύντομα μετά την επιστροφή —ακόμη κι ένα μικρό δείπνο με φίλους ή μια νέα δραστηριότητα— ώστε να μην αισθανόμαστε ότι η ευχαρίστηση «τελείωσε μαζί με τις διακοπές».
Τέλος, αρκετοί ψυχολόγοι προτείνουν κάτι πιο μακροπρόθεσμο: αντί να θεωρούμε τις διακοπές ως τη μοναδική «όαση» μέσα σε ένα έτος γεμάτο υποχρεώσεις, αξίζει να εντάξουμε στη συνηθισμένη μας ζωή μικρές δόσεις από ό,τι μας άρεσε στο ταξίδι —περισσότερη κίνηση, περισσότερη επαφή με ανθρώπους, περισσότερες στιγμές χωρίς πρόγραμμα. Το σύνδρομο της επιστροφής, τελικά, μπορεί να είναι λιγότερο μήνυμα για τις διακοπές που μόλις τελείωσαν και περισσότερο μήνυμα για την καθημερινότητα στην οποία επιστρέφουμε.