Τι είναι οι «γαλάζιες ζώνες»
Ο όρος «blue zones» (γαλάζιες ζώνες) επινοήθηκε πριν από περίπου 20 χρόνια για να περιγράψει γεωγραφικές περιοχές όπου ζουν δυσανάλογα πολλοί ενενηκοντούτες και εκατοντούτες, με ρυθμούς γήρανσης πολύ πιο αργούς από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Η ιδέα γεννήθηκε το 2004, όταν ο δημογράφος Michel Poulain και ο ερευνητής Gianni Pes επισκέφθηκαν περίπου 40 δήμους στην ορεινή περιοχή Ογλιάστρα της Σαρδηνίας, συνέντευξαν αιωνόβιους και εξέτασαν επίσημα έγγραφα, κυκλώνοντας με μπλε μελάνι στον χάρτη τα χωριά με τις υψηλότερες συγκεντρώσεις αιωνόβιων — απ’ όπου προήλθε και το όνομα.
Η αμφισβήτηση
Για σχεδόν δύο δεκαετίες η ιδέα έμεινε σχετικά αναμφισβήτητη. Το 2019, όμως, ο Αυστραλός βιολόγος Saul Newman δημοσίευσε μελέτη (μη δημοσιευμένη ακόμη σε επιστημονικό περιοδικό με κρίση ομοτίμων) υποστηρίζοντας ότι ο μεγάλος αριθμός αιωνόβιων σε αυτές τις περιοχές οφειλόταν περισσότερο σε λάθη ληξιαρχικών μητρώων, φυσικές καταστροφές που κατέστρεψαν αρχεία, ή ακόμη και σε συνταξιοδοτική απάτη, παρά σε πραγματική εξαιρετική μακροζωία. Η εργασία αυτή του χάρισε το Ig Nobel, αλλά άνοιξε μια έντονη επιστημονική διαμάχη γύρω από την αξιοπιστία των δεδομένων.
Η νέα επιβεβαίωση
Νέα έρευνα, δημοσιευμένη στο περιοδικό The Gerontologist, επανεξέτασε συστηματικά τα δεδομένα και κατέληξε ότι ορισμένες από τις γνωστές «γαλάζιες ζώνες» είναι πράγματι αυθεντικές. Όπως δήλωσε ο συν-συγγραφέας της μελέτης Steven N. Austad, επιστημονικός διευθυντής του American Federation for Aging Research, οι εξαιρετικοί ισχυρισμοί περί μακροζωίας απαιτούν εξίσου ισχυρά τεκμήρια. Για να χαρακτηριστεί μια περιοχή «γαλάζια ζώνη», σύμφωνα με τους ερευνητές, πρέπει να είναι γεωγραφικά καθορισμένη, να παρουσιάζει εξαιρετικά υψηλή συγκέντρωση ανθρώπων που έζησαν τουλάχιστον 90 χρόνια στη διάρκεια των τελευταίων 150 ετών, και να διαθέτει επίσημα μητρώα που επιβεβαιώνουν ημερομηνίες γέννησης και θανάτου. Εξίσου σημαντική είναι η παρατεταμένη καλή υγεία των κατοίκων, ιδίως σε μια εποχή όπου η νοσηρότητα στην τρίτη ηλικία φαίνεται να αυξάνεται σε πολλά μέρη του κόσμου.
Δύο περιοχές επιβεβαιώνονται, δύο «ξεθωριάζουν»
Η νέα ανάλυση επιβεβαίωσε δύο γεωγραφικές περιοχές, ενώ επανεξέτασε δύο ακόμη που κάποτε πληρούσαν τα κριτήρια αλλά πλέον όχι.
Σαρδηνία, Ιταλία: Η γαλάζια ζώνη της Σαρδηνίας εκτείνεται σε έξι χωριά της περιοχής Ογλιάστρα. Εκεί, το ποσοστό αιωνόβιων ανάμεσα σε ανθρώπους που γεννήθηκαν μεταξύ 1880 και 1900 ήταν περίπου πενταπλάσιο από τον μέσο όρο της υπόλοιπης Ευρώπης, και τριπλάσιο από τον μέσο όρο της ίδιας της Σαρδηνίας — αναλογία που, όπως δείχνουν τα στοιχεία, έχει από τότε αυξηθεί ακόμη περισσότερο. Ιδιαίτερο εύρημα είναι ότι, ενώ παγκοσμίως περισσότερες γυναίκες παρά άνδρες φτάνουν τα 100 χρόνια, στη συγκεκριμένη περιοχή της Σαρδηνίας η αναλογία είναι σχεδόν ίση. Οι ερευνητές επαλήθευσαν την ηλικία κάθε κατοίκου άνω των 90 ετών διασταυρώνοντας δημοτικά και εκκλησιαστικά αρχεία, καθώς και ανασυνθέτοντας οικογενειακά γενεαλογικά δέντρα για να αποκλείσουν λάθη ή περιπτώσεις υποκατάστασης ταυτότητας.
Ικαρία, Ελλάδα: Το μικρό νησί του Αιγαίου, με πληθυσμό περίπου 8.000 κατοίκων, αναγνωρίστηκε ως γαλάζια ζώνη το 2009. Τότε, το ποσοστό κατοίκων ηλικίας 90 ετών και άνω ήταν περίπου τριπλάσιο από τον εθνικό μέσο όρο, ενώ έρευνες επιβεβαίωσαν έναν ασυνήθιστα υψηλό αριθμό ενενηκοντούτων και εκατοντούτων στο νησί.
Οκινάουα, Ιαπωνία: Το 1976 το ιαπωνικό νησί είχε καταγράψει ποσοστό αιωνόβιων επταπλάσιο του υπόλοιπου της χώρας, και το 1999 επιβεβαιώθηκε ότι φιλοξενούσε τους μακροβιότερους ανθρώπους στον κόσμο. Ωστόσο, σύμφωνα με τη νέα μελέτη, ο πληθυσμός της δεν πληροί πλέον τα κριτήρια γαλάζιας ζώνης: μόνο οι γενιές που γεννήθηκαν πριν από το 1940 πληρούσαν τα κριτήρια, ενώ μέχρι το 2006 το ποσοστό αιωνόβιων είχε πέσει στο περίπου διπλάσιο του υπόλοιπου της Ιαπωνίας. Οι ερευνητές αποδίδουν την πτώση σε πολέμους και στη ραγδαία εκδυτικοποίηση του νησιού, σε μεγάλο βαθμό συνδεδεμένη με τη μακρόχρονη αμερικανική στρατιωτική παρουσία εκεί.
Νικόγια, Κόστα Ρίκα: Και εδώ η γαλάζια ζώνη φαίνεται να συρρικνώνεται. Οριζόταν αρχικά από άνδρες γεννημένους πριν το 1930, πολλοί από τους οποίους έφτασαν τα 100 χρόνια — όσοι όμως γεννήθηκαν αργότερα έχουν σαφώς μικρότερες πιθανότητες να γίνουν εκατοντούτες, για λόγους που παραμένουν ασαφείς. Μέχρι το 2010, νεότερες αναλύσεις έδειξαν ότι η αρχική ζώνη είχε συρρικνωθεί στο ένα τέταρτο περίπου του αρχικού της μεγέθους, ενώ ταυτόχρονα εμφανίστηκε μια νέα περιοχή εξαιρετικής μακροζωίας σε τρεις επαρχίες της βόρειας Κόστα Ρίκα, κοντά στα σύνορα με τη Νικαράγουα.
Το κοινό χαρακτηριστικό: η απομόνωση
Ένα κοινό στοιχείο των τεσσάρων κλασικών γαλάζιων ζωνών είναι η γεωγραφική απομόνωση. Η Σαρδηνία, η Ικαρία και η Οκινάουα καταλαμβάνουν ολόκληρα νησιά ή μεγάλα τμήματά τους, ενώ η Νικόγια βρίσκεται σε χερσόνησο που μέχρι πρόσφατα ήταν δυσπρόσιτη. Σύμφωνα με τους ερευνητές, αυτή η σχετική απομόνωση επέτρεψε σε κάθε περίπτωση την ανάπτυξη ιδιαίτερης γλώσσας ή διαλέκτου, καθώς και πιθανή πολιτισμική και γενετική μοναδικότητα.
Νέες υποψήφιες ζώνες και τι μελετάται τώρα
Οι ερευνητές δεν εντόπισαν μόνο τη συρρίκνωση κάποιων ζωνών, αλλά και την ανάδυση νέων υποψήφιων περιοχών εξαιρετικής μακροζωίας — μεταξύ άλλων στην Ολλανδία, την Κίνα και τη γαλλική νήσο Μαρτινίκα της Καραϊβικής — οι οποίες βρίσκονται ακόμη υπό επιστημονική επικύρωση προτού αναγνωριστούν ευρέως ως νέες, σύγχρονες γαλάζιες ζώνες.
Παράλληλα, πρόσφατη μελέτη σε 125 ενήλικες ηλικίας 71–101 ετών στη Σαρδηνία —μισοί εντός της γαλάζιας ζώνης και μισοί από γειτονική αγροτική περιοχή εκτός αυτής— εξέτασε αν η μακροζωία οφείλεται αποκλειστικά σε παράγοντες όπως η διατροφή και η άσκηση, ή αν παίζουν ρόλο και ψυχολογικά χαρακτηριστικά, όπως ο τρόπος αντίδρασης στο άγχος και η περιέργεια για τη ζωή. Τα πρώτα ευρήματα δείχνουν ότι αυτά τα ψυχολογικά στοιχεία μπορεί να είναι εξίσου σημαντικά με τις γνωστές συνήθειες υγιεινής διαβίωσης.
Γιατί έχει σημασία η επιστημονική επικύρωση
Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς της μελέτης στο The Gerontologist, η επικύρωση των γαλάζιων ζωνών δεν είναι απλώς ακαδημαϊκό ζήτημα: από τις περιοχές αυτές μπορούν να αντληθούν πολύτιμα διδάγματα για τρόπους ζωής που ευνοούν τη μακρά και υγιή διαβίωση. Εξίσου διαφωτιστική, τονίζουν, είναι και η καταγραφή της «εξαφάνισης» κάποιων ζωνών — καθώς μπορεί να αποκαλύψει ποιοι παράγοντες του σύγχρονου τρόπου ζωής επιδρούν αρνητικά στην υγεία στην τρίτη ηλικία.
Πηγές: The Gerontologist (μελέτη επικύρωσης γαλάζιων ζωνών)