Μια νέα γενετική μελέτη ρίχνει φως σε ένα από τα πιο σκοτεινά κεφάλαια της ευρωπαϊκής προϊστορίας: την ξαφνική εξαφάνιση των λαών που έχτισαν τα τεράστια λίθινα μνημεία της Ευρώπης πριν από περίπου 5.000 χρόνια. Η έρευνα, που πραγματοποιήθηκε από διεθνή ομάδα με επικεφαλής το Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature Ecology & Evolution.
Ένας τάφος, δύο εντελώς διαφορετικοί λαοί
Οι ερευνητές ανέλυσαν το DNA 132 ατόμων που είχαν ταφεί σε έναν μεγάλο μεγαλιθικό τάφο κοντά στο Μπιουρί, περίπου 50 χιλιόμετρα βόρεια του Παρισιού. Το ταφικό μνημείο είχε χρησιμοποιηθεί σε δύο ξεχωριστές χρονικές περιόδους, οι οποίες χωρίζονταν από μια σοβαρή δημογραφική κατάρρευση γύρω στο 3000 π.Χ. Η γενετική ανάλυση αποκάλυψε κάτι εντυπωσιακό: οι άνθρωποι που τάφηκαν πριν και μετά την κατάρρευση δεν είχαν καμία συγγένεια μεταξύ τους, γεγονός που υποδεικνύει σχεδόν πλήρη αντικατάσταση του πληθυσμού.
Σύμφωνα με τον Frederik Valeur Seersholm, επίκουρο καθηγητή στο Ινστιτούτο Globe του Πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης και έναν από τους επικεφαλής ερευνητές της μελέτης, το γενετικό χάσμα ανάμεσα στις δύο περιόδους ήταν ξεκάθαρο. Η πρώτη ομάδα είχε γενετική συγγένεια με πληθυσμούς αγροτών της Λίθινης Εποχής από τη βόρεια Γαλλία και τη Γερμανία, ενώ η δεύτερη ομάδα εμφάνιζε ισχυρούς γενετικούς δεσμούς με τη νότια Γαλλία και την Ιβηρική Χερσόνησο.
Ασθένειες, θνησιμότητα και μια κοινωνία σε κρίση
Η αρχαιολογική ανάλυση των σκελετικών καταλοίπων έδειξε ασυνήθιστα υψηλή θνησιμότητα κατά την πρώτη ταφική φάση, ιδιαίτερα ανάμεσα σε παιδιά και νεαρά άτομα, στοιχείο που αποτελεί ισχυρή ένδειξη κρίσης. Οι ερευνητές εντόπισαν επίσης DNA παθογόνων μικροοργανισμών στα οστά, ανάμεσά τους και του βακτηρίου Yersinia pestis, του ίδιου μικροβίου που θα προκαλούσε αιώνες αργότερα τη Μαύρη Πανούκλα, καθώς και του Borrelia recurrentis, υπεύθυνου για τον υποτροπιάζοντα πυρετό που μεταδίδεται από ψείρες.
Παρά το εύρημα αυτό, οι επιστήμονες ξεκαθαρίζουν πως η πανούκλα δεν φαίνεται να ήταν η αποκλειστική αιτία της κατάρρευσης. Σύμφωνα με τον Martin Sikora, αναπληρωτή καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης και ανώτερο συγγραφέα της μελέτης, η παρουσία παθογόνου DNA επιβεβαιώνει ότι λοιμώδη νοσήματα επηρέαζαν τους πληθυσμούς εκείνη την εποχή, ωστόσο η κατάρρευση πιθανότατα προήλθε από συνδυασμό ασθενειών, περιβαλλοντικής πίεσης και άλλων διαταρακτικών παραγόντων.
Αλλαγή κοινωνικής δομής και το τέλος των μεγαλίθων
Πέρα από τη γενετική αντικατάσταση, η μελέτη αποκάλυψε και μια βαθιά αλλαγή στην κοινωνική οργάνωση των δύο περιόδων. Στην πρώτη φάση, στον τάφο θάβονταν μαζί πολλές γενιές εκτεταμένων οικογενειών, στοιχείο που υποδηλώνει στενά δεμένες κοινότητες. Στη δεύτερη φάση, οι ταφές έγιναν πιο επιλεκτικές και κυριαρχούνταν από μία και μόνη ανδρική γενεαλογική γραμμή, δείχνοντας μια εντελώς διαφορετική κοινωνική δομή.
Τα ευρήματα ενισχύουν την άποψη ότι η λεγόμενη «Νεολιθική παρακμή» -μια περίοδος απότομης μείωσης του πληθυσμού- δεν περιορίστηκε μόνο στη Σκανδιναβία και τη βόρεια Γερμανία, όπως πίστευαν έως τώρα οι ερευνητές, αλλά επηρέασε ευρύτερες περιοχές της βόρειας και δυτικής Ευρώπης. Παράλληλα, τα δεδομένα αυτά ενδέχεται να εξηγούν γιατί η κατασκευή μεγαλιθικών τάφων και άλλων τεράστιων λίθινων μνημείων σταμάτησε σε ολόκληρη την Ευρώπη περίπου την ίδια χρονική περίοδο. Όπως σημείωσε ο Seersholm, το τέλος αυτών των μνημειακών κατασκευών φαίνεται να συμπίπτει με την εξαφάνιση του ίδιου του πληθυσμού που τις έχτισε.
Παλυνολογικά δεδομένα, δηλαδή η μελέτη αρχαίας γύρης, από τη λεκάνη του Παρισιού δείχνουν επίσης αναδάσωση της περιοχής μετά την κατάρρευση, ένδειξη μειωμένης ανθρώπινης δραστηριότητας και εγκατάλειψης καλλιεργήσιμων εκτάσεων -μια ακόμη μαρτυρία του μεγέθους της δημογραφικής καταστροφής που σημάδεψε την προϊστορική Ευρώπη.