Ένα από τα πιο γνωστά, αμφιλεγόμενα και σημαντικά πειράματα στην ιστορία της ψυχολογίας είναι το Πείραμα Υπακοής του Stanley Milgram, που διεξήχθη το 1961 στο Πανεπιστήμιο Yale των ΗΠΑ.
Το πλαίσιο του πειράματος
Λίγα χρόνια μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και ενώ η δίκη της Νυρεμβέργης είχε φέρει στο προσκήνιο το ερώτημα «Πώς μπόρεσαν οι Ναζί να διαπράξουν τόσα εγκλήματα υπακούοντας σε εντολές;», ο νεαρός ψυχολόγος Stanley Milgram θέλησε να διερευνήσει επιστημονικά το όριο της ανθρώπινης υπακοής στην εξουσία.
Πώς λειτουργούσε το πείραμα;
Οι συμμετέχοντες (άνδρες ηλικίας 20-50 ετών από διάφορα επαγγέλματα) πίστευαν ότι συμμετείχαν σε ένα πείραμα σχετικά με τη μάθηση και τη μνήμη.
- Ένας «δάσκαλος» (ο πραγματικός συμμετέχων) έπρεπε να διδάξει μια λίστα ζευγών λέξεων σε έναν «μαθητή» (στην πραγματικότητα ηθοποιός).
- Κάθε φορά που ο «μαθητής» έκανε λάθος, ο «δάσκαλος» έπρεπε να του δίνει ηλεκτροσόκ, ξεκινώντας από 15 βολτ και αυξάνοντας κατά 15 βολτ κάθε φορά, μέχρι τα 450 βολτ (επικίνδυνο επίπεδο).
- Ο «μαθητής» (ηθοποιός) φώναζε, παραπονιόταν για πόνους στην καρδιά, χτυπούσε τον τοίχο και τελικά σιωπούσε (προσποιούμενος λιποθυμία ή χειρότερο).
Ένας επιστήμονας με λευκή ποδιά (ο «πειραματιστής») έλεγε στον συμμετέχοντα:
«Συνεχίστε, παρακαλώ» ή «Το πείραμα απαιτεί να συνεχίσετε».
Τα συγκλονιστικά αποτελέσματα
- Το 65% των συμμετεχόντων έφτασαν μέχρι το μέγιστο επίπεδο των 450 βολτ.
- Το 100% έφτασαν τουλάχιστον μέχρι τα 300 βολτ.
- Πολλοί συμμετέχοντες έδειξαν έντονο στρες, ιδροκοπούσαν, έτρεμαν και ρωτούσαν αν πρέπει να συνεχίσουν, αλλά υπάκουσαν στην εντολή του πειραματιστή.
Σημασία του πειράματος
Το πείραμα του Milgram έδειξε ότι οι περισσότεροι άνθρωποι, υπό συγκεκριμένες συνθήκες (εξουσία, δικαιολογία σκοπού, σταδιακή αύξηση της βίας), είναι ικανοί να προκαλέσουν σοβαρή βλάβη σε άλλους, ακόμα και όταν αυτό έρχεται σε αντίθεση με τις ηθικές τους αξίες.
Ο ίδιος ο Milgram κατέληξε στο συμπέρασμα:
«Οι συνηθισμένοι άνθρωποι, που απλώς κάνουν τη δουλειά τους και δεν έχουν ιδιαίτερες εχθρικές προθέσεις, μπορούν να γίνουν οι παράγοντες ενός τρομερού καταστροφικού μηχανισμού».
Ηθικές αντιρρήσεις
Το πείραμα δέχθηκε σφοδρή κριτική για ηθικούς λόγους:
- Οι συμμετέχοντες υπέστησαν έντονο ψυχολογικό στρες.
- Δεν τους είχαν ενημερώσει πλήρως (παραπλάνηση).
- Δεν υπήρχε πραγματική συγκατάθεση.
Σήμερα, τέτοια πειράματα δεν θα εγκρίνονταν από επιτροπές δεοντολογίας.
Παρ’ όλα αυτά, το πείραμα του Milgram παραμένει ένα από τα πιο σημαντικά στην κοινωνική ψυχολογία και εξακολουθεί να διδάσκεται σε πανεπιστήμια παγκοσμίως, βοηθώντας μας να κατανοήσουμε φαινόμενα όπως η υπακοή σε αυταρχικά καθεστώτα, η συμμόρφωση και η διάχυση ευθύνης.
Το ερώτημα παραμένει επίκαιρο:
Μέχρι πού φτάνει η υπακοή μας στην εξουσία;
Δείτε σχετικό βίντεο
