Ένα από τα πιο παράδοξα και λιγότερο γνωστά επεισόδια στην ιστορία των πολέμων είναι η λεγόμενη Μάχη του Καρανσέμπεζ (Caransebeș), που έλαβε χώρα στις 21-22 Σεπτεμβρίου 1788 κατά τη διάρκεια του Αυστρο-Τουρκικού Πολέμου (1788-1791). Πρόκειται για μία από τις πιο κωμικοτραγικές περιπτώσεις «φίλιου πυρός» (friendly fire) στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία, όπου ο πολυεθνικός Αυστριακός στρατός, αντί να αντιμετωπίσει τον Οθωμανικό εχθρό, κατέληξε να προκαλέσει χάος και μεγάλες απώλειες στον ίδιο του τον εαυτό.10
Το Ιστορικό Πλαίσιο
Τον Ιούλιο του 1788, ο Αυτοκράτορας Ιωσήφ Β΄ της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (και συγκυβερνήτης της Αυστρίας μαζί με τη μητέρα του Μαρία Θηρεσία προηγουμένως) ηγήθηκε μιας μεγάλης εκστρατείας εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Στόχος ήταν ο έλεγχος περιοχών στα Βαλκάνια και κατά μήκος του Δούναβη. Ο Αυστριακός στρατός αριθμούσε περίπου 100.000 άνδρες, αποτελούμενος από ένα συνονθύλευμα εθνικοτήτων: Αυστριακούς, Ούγγρους, Σέρβους, Κροάτες, Ιταλούς, Σλοβάκους και άλλους. Η ποικιλομορφία αυτή, σε συνδυασμό με γλωσσικά προβλήματα και κακή οργάνωση, αποδείχθηκε μοιραία.14
Οι Αυστριακοί είχαν προελάσει προς την περιοχή του Καρανσέμπεζ (σήμερα Caransebeș στη Ρουμανία), κοντά στον ποταμό Τιμίς. Είχαν λάβει πληροφορίες ότι ο Οθωμανικός στρατός υπό τον Koca Yusuf Pasha πλησίαζε.
Τι Συνέβη τη Μοιραία Νύχτα
Σύμφωνα με τις πηγές, ένα απόσπασμα ιππικού (hussars) που είχε αποσπαστεί για αναγνώριση επέστρεψε στο στρατόπεδο τη νύχτα. Οι στρατιώτες αυτοί, πολλοί από τους οποίους ήταν Βλάχοι ή Σέρβοι, φώναζαν «Turci! Turci!» (Τούρκοι! Τούρκοι!) για να ειδοποιήσουν, αλλά και για να προειδοποιήσουν για ενδεχόμενη λεηλασία.
Οι υπόλοιποι στρατιώτες, κουρασμένοι, άρρωστοι από επιδημίες και νευρικοί, παρεξήγησαν την κατάσταση. Πίστεψαν ότι οι Οθωμανοί είχαν επιτεθεί. Ξέσπασε πανικός. Πυροβολισμοί ακούστηκαν – πιθανότατα από νευρικούς φρουρούς ή από στρατιώτες που προσπαθούσαν να σταματήσουν την υποτιθέμενη επίθεση.
Το χάος εξαπλώθηκε γρήγορα:
- Μονάδες πυροβολούσαν η μία την άλλη στο σκοτάδι.
- Άλογα τρόμαξαν και προκάλεσαν επιπλέον σύγχυση.
- Το αυτοκρατορικό άρμα με τον ίδιο τον Ιωσήφ Β΄ ενεπλάκη στο πανικό. Ο αυτοκράτορας έπεσε από το άλογό του στον ποταμό και μόλις που σώθηκε.
- Χιλιάδες στρατιώτες τράπηκαν σε φυγή, εγκαταλείποντας πυροβόλα, εφόδια και το στρατόπεδο.
Οι Οθωμανοί έφτασαν στην περιοχή δύο ημέρες αργότερα και βρήκαν περίπου 10.000 Αυστριακούς νεκρούς ή τραυματίες, χωρίς να χρειαστεί να ρίξουν ούτε έναν πυροβολισμό. Κατέλαβαν το Καρανσέμπεζ σχεδόν χωρίς αντίσταση.12
Διαφωνίες και Ιστορική Αξιολόγηση
Η ιστορία αυτή είναι τόσο εξωφρενική που ορισμένοι ιστορικοί την αμφισβητούν ως υπερβολή ή προπαγάνδα. Δεν υπάρχουν απόλυτα αδιάσειστες πρωτογενείς πηγές που να την επιβεβαιώνουν σε όλες τις λεπτομέρειές της, και ορισμένοι ερευνητές υποστηρίζουν ότι οι απώλειες ήταν μικρότερες ή ότι το επεισόδιο ήταν πιο περιορισμένο. Ωστόσο, η ουσία – ένας μεγάλος βαθμός αυτοπροκαλούμενου χάους – φαίνεται να επιβεβαιώνεται από πολλές σύγχρονες αναφορές και θεωρείται «η χειρότερη περίπτωση φίλιου πυρός στην ιστορία» από ορισμένους μελετητές.10
Το περιστατικό αναδεικνύει τα προβλήματα των πολυεθνικών αυτοκρατορικών στρατών του 18ου αιώνα: γλωσσικά εμπόδια, κακή επικοινωνία, χαμηλό ηθικό λόγω ασθενειών (δυσεντερία και άλλες) και την έλλειψη σύγχρονων δομών διοίκησης.
Γιατί Είναι Σημαντικό Σήμερα;
Η Μάχη του Καρανσέμπεζ μας υπενθυμίζει ότι η ιστορία δεν είναι μόνο έπη ηρωισμού, αλλά και ανθρώπινα λάθη, παρεξηγήσεις και τραγελαφικά επεισόδια. Σε εποχές όπου οι πόλεμοι εξακολουθούν να βασίζονται σε πληροφορίες, επικοινωνία και συντονισμό, το μάθημα παραμένει επίκαιρο. Επιπλέον, προσφέρει μια ανάλαφρη (παρότι τραγική) ματιά στην ανθρώπινη φύση μέσα στο χάος του πολέμου.
Αν ψάχνετε για περισσότερες «άγνωστες» ιστορίες, παρόμοια επεισόδια είναι η Πλημμύρα Μπίρας του Λονδίνου το 1814 ή η «Πανώλη του Χορού» του 1518. Η ιστορία είναι γεμάτη εκπλήξεις!
