Στις 19 Μαρτίου 2026 συμπληρώνονται ακριβώς 126 χρόνια από τον θάνατο της Ελένης Μπούκουρα-Αλταμούρα (1821-1900), της πρωτοπόρας Ελληνίδας καλλιτέχνιδας που θεωρείται η πρώτη μεγάλη γυναίκα ζωγράφος της νεότερης Ελλάδας. Η ζωή της, γεμάτη ταλέντο, θάρρος και ανείπωτη τραγωδία, συνεχίζει να εμπνέει λογοτεχνία, θέατρο και σύγχρονες εκθέσεις, αποδεικνύοντας ότι η τέχνη μπορεί να υπερβεί ακόμα και τα πιο σκληρά εμπόδια της εποχής της.
Γεννημένη στις Σπέτσες το 1821 σε αριστοκρατική αρβανίτικη οικογένεια, η Ελένη ήταν κόρη του Ιωάννη Μπούκουρα, εφοπλιστή και ευεργέτη που στήριξε οικονομικά την Επανάσταση του 1821 και αργότερα ίδρυσε ένα από τα πρώτα θέατρα της Αθήνας. Το ταλέντο της φάνηκε από πολύ νωρίς: παιδί ακόμα ζωγράφιζε φίλες της στην αυλή του σχολείου. Ο πατέρας της, αναγνωρίζοντας το χάρισμά της, προσέλαβε τον Ιταλό δάσκαλο Ραφαέλλο Τσέκκολι για ιδιαίτερα μαθήματα στο σπίτι.
Το 1848, σε ηλικία 27 ετών, η Ελένη ταξίδεψε στην Ιταλία με συστατική επιστολή του δασκάλου της. Επειδή οι Ακαδημίες Καλών Τεχνών δεν δέχονταν γυναίκες –ιδίως λόγω της μελέτης γυμνού σώματος–, μεταμφιέστηκε σε άντρα με το όνομα «Χρυσίνης Μπούκουρας» και παρακολούθησε μαθήματα στη Νάπολη, τη Ρώμη και τη Φλωρεντία. Εκεί γνώρισε τον Ιταλό ζωγράφο και γαριβαλδινό Φραντσέσκο Σαβέριο Αλταμούρα, με τον οποίο απέκτησε τρία παιδιά. Για να νομιμοποιήσει τη σχέση τους, ασπάστηκε τον καθολικισμό και τον παντρεύτηκε το 1853.
Η ευτυχία όμως δεν κράτησε. Το 1857 ο σύζυγός της την εγκατέλειψε για την Αγγλίδα ζωγράφο Τζέιν Μπένμαν Χέι, παίρνοντας μαζί του τον μικρότερο γιο τους Αλέξανδρο. Η Ελένη επέστρεψε στην Αθήνα με την κόρη Σοφία και τον γιο Ιωάννη, όπου βιοποριζόταν διδάσκοντας ζωγραφική σε κοπέλες –ανάμεσά τους και τη βασίλισσα Όλγα– και υπηρετώντας σε επιτροπές εξετάσεων της Σχολής Καλών Τεχνών και σε κριτικές επιτροπές εκθέσεων. Ο γιος της Ιωάννης Αλταμούρας εξελίχθηκε σε σημαντικό θαλασσογράφο, ενώ η ίδια δημιούργησε έργα όπως η «Απελπισία» και αυτοπροσωπογραφίες που δείχνουν εξαιρετική τεχνική.
Η τραγωδία χτύπησε αλύπητα. Το 1872 η Σοφία, μόλις 18 ετών, πέθανε από φυματίωση στις Σπέτσες. Το 1878 ο Ιωάννης, που είχε επιστρέψει από σπουδές στην Κοπεγχάγη, προσβλήθηκε κι αυτός από την ίδια αρρώστια και χάθηκε σε ηλικία 26 ετών. Η διπλή απώλεια οδήγησε την Ελένη σε νευρικό κλονισμό. Στα 60 της περίπου κάηκαν πολλά από τα έργα της (είτε από την ίδια είτε από συγγενείς μετά τον θάνατό της), επέστρεψε στις Σπέτσες και έζησε απομονωμένη. Πέθανε εκεί στις 19 Μαρτίου 1900, σχεδόν άγνωστη στο ευρύ κοινό. Τα οστά της, μαζί με εκείνα των παιδιών της, μεταφέρθηκαν αργότερα στο Α΄ Νεκροταφείο Αθηνών.
Παρά την καταστροφή πολλών έργων της, η κληρονομιά της παραμένει ζωντανή. Αναγνωρίζεται διεθνώς ως η πρώτη μεγάλη Ελληνίδα καλλιτέχνιδα της μετεπαναστατικής εποχής που τόλμησε να σπουδάσει σε άνδρικό περιβάλλον και να διδάξει επαγγελματικά. Η ζωή της ενέπνευσε το μυθιστόρημα «Ελένη ή ο κανένας» της Ρέας Γαλανάκη (1998), που μεταφράστηκε στα αγγλικά και διασκευάστηκε σε θεατρικό έργο, ενώ σύγχρονες εκθέσεις όπως αυτή του ΕΜΣΤ το 2024 («What if women ruled the world?») αναπαριστούν το σπίτι της στις Σπέτσες ως σύμβολο γυναικείας δημιουργίας και περιορισμού.
Σήμερα, 126 χρόνια μετά, η Ελένη Μπούκουρα-Αλταμούρα δεν είναι απλώς μία ιστορική φιγούρα. Είναι σύμβολο της γυναικείας επιμονής, της καλλιτεχνικής τόλμης και της ανθρώπινης ανθεκτικότητας. Μια υπενθύμιση ότι η τέχνη, ακόμα και όταν η ζωή είναι σκληρή, μπορεί να αφήσει αποτύπωμα που διαρκεί πέρα από γενιές. Η ιστορία της μας καλεί να θυμόμαστε: πίσω από κάθε «πρώτη» γυναίκα στην τέχνη κρύβεται συχνά μια μάχη που λίγοι γνωρίζουν.
