Μια συγκλονιστική ανακάλυψη από διεθνή ερευνητική ομάδα ρίχνει νέο φως σε ένα από τα μεγαλύτερα μυστήρια της προϊστορίας: πώς μια πρώιμη μορφή πανώλης (Yersinia pestis) κατάφερε να εξαπλωθεί σε τεράστιες εκτάσεις της Ευρασίας πριν από χιλιάδες χρόνια, χωρίς τη βοήθεια ψύλλων όπως συνέβη με τη Μαύρη Πανώλη του Μεσαίωνα.
Ερευνητές από το Πανεπιστήμιο του Άρκανσας, το Harvard, το Max Planck Institute και άλλα κορυφαία ιδρύματα εντόπισαν DNA του βακτηρίου Yersinia pestis στα οστά ενός εξημερωμένου προβάτου ηλικίας περίπου 4.000 ετών, που βρέθηκε στον οχυρωμένο οικισμό Arkaim στα Νότια Ουράλια (σημερινή Ρωσία, κοντά στα σύνορα με το Καζακστάν). Πρόκειται για την πρώτη φορά που ο παθογόνος παράγοντας εντοπίζεται σε μη ανθρώπινο ξενιστή από την Εποχή του Χαλκού, σύμφωνα με τη μελέτη που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Cell (2025) με τίτλο «Bronze Age Yersinia pestis genome from sheep sheds light on hosts and evolution of a prehistoric plague lineage».
Η πρώιμη πανώλη εμφανίστηκε πριν από περίπου 5.000 χρόνια και κυκλοφόρησε για σχεδόν 2.000 χρόνια σε όλη την Ευρασία, προκαλώντας λοιμώξεις σε ανθρώπους σε αποστάσεις χιλιάδων χιλιομέτρων – χωρίς όμως να μεταδίδεται μέσω ψύλλων, όπως η πιο γνωστή μορφή της Μαύρης Πανώλης. Οι επιστήμονες αναρωτιόντουσαν εδώ και χρόνια πώς ήταν δυνατή αυτή η μαζική εξάπλωση.
Η απάντηση φαίνεται να κρύβεται στα ζώα συντροφιάς και στην κτηνοτροφία. Το πρόβατο από το Arkaim ανήκει στον πολιτισμό Sintashta-Petrovka, γνωστό για την πρώιμη χρήση αλόγων, προηγμένα χάλκινα όπλα και μεγάλα κοπάδια. Το γονιδίωμα του βακτηρίου στο πρόβατο ταιριάζει απόλυτα με στελέχη που βρέθηκαν σε ανθρώπους της ίδιας εποχής και περιοχής, δείχνοντας ότι άνθρωποι και ζώα μοιράζονταν τον ίδιο παθογόνο.
«Το πρόβατό μας έδωσε την καθοριστική ανακάλυψη», δήλωσε ο Taylor Hermes, αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Άρκανσας και συν-συγγραφέας της μελέτης. «Βλέπουμε πλέον μια δυναμική αλληλεπίδραση μεταξύ ανθρώπων, κτηνοτροφίας και ενός ακόμα άγνωστου ‘φυσικού αποθηκευτικού χώρου’ – πιθανώς τρωκτικά στα λιβάδια της στέπας ή μεταναστευτικά πουλιά».
Η ανακάλυψη υποδηλώνει ότι η μεγάλη κτηνοτροφία, οι μετακινήσεις νομάδων και η στενή επαφή με ζώα διευκόλυναν τη μετάδοση του βακτηρίου, σε μια εποχή όπου οι άνθρωποι επεκτείνονταν σε νέα οικοσυστήματα. Ο Hermes προειδοποιεί ότι παρόμοιες διαταραχές σήμερα – όπως η επέκταση οικονομικών δραστηριοτήτων σε φυσικά περιβάλλοντα – μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο zoonotic λοιμώξεων (μετάδοση από ζώα σε ανθρώπους).
Η ομάδα συνεχίζει τις ανασκαφές στα Νότια Ουράλια με χρηματοδότηση από το Max Planck Society, αναζητώντας περισσότερα ίχνη του παθογόνου σε ανθρώπους και ζώα. Η μελέτη όχι μόνο λύνει ένα μεγάλο μυστήριο της προϊστορίας, αλλά και μας υπενθυμίζει πόσο εύθραυστη είναι η ισορροπία μεταξύ ανθρώπου, ζώων και φύσης – ένα μάθημα που παραμένει επίκαιρο χιλιάδες χρόνια μετά.
