Ο Γεώργιος Παπανικολάου, ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες επιστήμονες του 20ού αιώνα, γεννήθηκε στις 13 Μαΐου 1883 στην Κύμη της Ευβοίας, σε μια οικογένεια με ιατρική παράδοση. Ο πατέρας του, Νικόλαος Παπανικολάου, ήταν γιατρός, δήμαρχος Κύμης και βουλευτής Ευβοίας, ενώ η μητέρα του, Μαρία, προερχόταν από την οικογένεια Κριτσούτα. Από μικρός, ο Γεώργιος έδειξε ενδιαφέρον για τις επιστήμες, τη μουσική και τα γράμματα. Στα 11 του χρόνια μετακόμισε στην Αθήνα για να ολοκληρώσει τις εγκύκλιες σπουδές του και, σε ηλικία μόλις 15 ετών, εισήλθε στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών το 1898. Αποφοίτησε με άριστα το 1904, σε ηλικία 21 ετών, και αμέσως εκπλήρωσε τη στρατιωτική του θητεία ως βοηθός χειρουργού για δύο χρόνια.
Αν και ο πατέρας του τον προέτρεπε να ακολουθήσει καριέρα στρατιωτικού ιατρού, ο Παπανικολάου είχε άλλα σχέδια. Ενδιαφερόταν βαθιά για τη βιολογία και τη φιλοσοφία, επηρεασμένος από ιδεολογικά ρεύματα της εποχής. Επέστρεψε στην Κύμη για να καλλιεργήσει τη γη, να μελετήσει φιλοσοφία και βιολογία, και να εμβαθύνει στον δημοτικισμό. Το 1907, με υποτροφία, μετέβη στη Γερμανία για μεταπτυχιακές σπουδές. Παρακολούθησε μαθήματα στα Πανεπιστήμια Ιένας, Φράιμπουργκ και Μονάχου, όπου απέκτησε διδακτορικό στη Ζωολογία το 1910, με θέμα τη σεξουαλική διαφοροποίηση στα Daphnia.
Ο Γάμος και η Μετανάστευση στην Αμερική
Το 1910, λίγο μετά την απόκτηση του διδακτορικού, ο Παπανικολάου παντρεύτηκε την Ανδρομάχη (Μαίρη) Μαυρογένη, κόρη στρατιωτικού και απόγονο της ιστορικής φαναριώτικης οικογένειας Μαυρογένη, η οποία έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην Ελληνική Επανάσταση του 1821. Η Μαίρη ήταν μακρινή συγγενής της ηρωίδας Μαντώς Μαυρογένους, γνωστή για την εκπαίδευση, την ικανότητά της στο πιάνο και την άριστη γνώση γαλλικών. Ο γάμος τους ήταν μια ένωση αφοσίωσης: η Μαίρη, χωρίς παιδιά, αφοσιώθηκε πλήρως στην υποστήριξη του έργου του συζύγου της.
Μετά τον θάνατο της μητέρας του Γεωργίου, το ζευγάρι μετανάστευσε στις ΗΠΑ στις 19 Οκτωβρίου 1913, φτάνοντας στη Νέα Υόρκη με μόλις 250 δολάρια. Οι αρχικές δυσκολίες ήταν μεγάλες: ο Παπανικολάου πούλησε χαλιά και έπαιξε βιολί σε εστιατόρια, ενώ η Μαίρη εργάστηκε ως μοδίστρα στο Gimbel’s, ράβοντας κουμπιά για 5 δολάρια την εβδομάδα. Σύντομα, ο Παπανικολάου προσλήφθηκε στο Τμήμα Παθολογίας του New York Hospital και στο Τμήμα Ανατομίας του Cornell University Medical College, όπου η Μαίρη τον ακολούθησε ως άμισθη τεχνικός.
Η Ανακάλυψη του Τεστ Παπ και η Συμβολή της Μαίρης
Η έρευνα του Παπανικολάου ξεκίνησε με μελέτες σε ινδικά χοιρίδια, εστιάζοντας στους αναπαραγωγικούς κύκλους. Το 1917, στρέφοντας την προσοχή του στην ανθρώπινη φυσιολογία, άρχισε να εξετάζει κολπικά επιχρίσματα. Ανακάλυψε ότι ανώμαλα κύτταρα μπορούσαν να ανιχνευθούν μέσω μικροσκοπικής εξέτασης, επιτρέποντας την πρώιμη διάγνωση καρκίνου του τραχήλου της μήτρας.
Η Μαίρη έπαιξε καθοριστικό ρόλο: για 21 χρόνια, από το 1917 έως το 1938, υπέβαλε τον εαυτό της σε καθημερινές λήψεις δειγμάτων – περίπου 7.665 φορές – χωρίς παράπονο. Ο Παπανικολάου την αποκαλούσε τρυφερά “my wife and victim” ή “special case”. Παράλληλα, εργαζόταν ως τεχνικός και οργανώτρια στο εργαστήριο, βοηθώντας στην τελειοποίηση της μεθόδου. Το 1928 παρουσίασε την εργασία του, αλλά αρχικά αγνοήθηκε. Το 1943, μαζί με τον γυναικολόγο Herbert Traut, δημοσίευσαν το “Diagnosis of Uterine Cancer by the Vaginal Smear”, καθιερώνοντας το Τεστ Παπ.
Η μέθοδος αυτή μείωσε τη θνησιμότητα από καρκίνο του τραχήλου κατά 70% τα τελευταία 60 χρόνια, σώζοντας εκατομμύρια ζωές. Ο Παπανικολάου έγραψε πάνω από 150 δημοσιεύσεις και ίδρυσε το Εργαστήριο Κυτταρολογίας Παπανικολάου στο Cornell.
Τα Τελευταία Χρόνια και η Κληρονομιά
Το 1957, συνταξιοδοτήθηκε από το Cornell ως καθηγητής Κλινικής Ανατομίας, αλλά συνέχισε την έρευνα. Επέστρεψε στην Ελλάδα για να ιδρύσει καρκινολογικό ινστιτούτο, χωρίς επιτυχία. Το 1961, ανέλαβε διευθυντής στο Καρκινολογικό Ινστιτούτο του Μαϊάμι, που μετονομάστηκε σε “Papanicolaou Cancer Research Institute”. Πέθανε ξαφνικά από έμφραγμα του μυοκαρδίου στις 19 Φεβρουαρίου 1962, σε ηλικία 78 ετών.
Η Μαίρη συνέχισε το έργο του μέχρι τον θάνατό της το 1982. Ο Παπανικολάου τιμήθηκε με πολλά βραβεία, ενώ η μέθοδός του παραμένει βασικό εργαλείο πρόληψης, ακόμα και μετά την εισαγωγή εμβολίων HPV. Η ιστορία τους είναι μια συγκινητική αφήγηση αγάπης, θυσίας και επιστημονικής αριστείας.
