Σε έναν κόσμο όπου τα μέσα μαζικής ενημέρωσης (ΜΜΕ) διαμορφώνουν καθημερινά τις απόψεις, τις αξίες και τα κοινωνικά πρότυπα, ανακύπτει το ερώτημα: Ελέγχεται αυτή η διαδικασία από ελίτ; Βάσει πρόσφατων αναλύσεων και ιστορικών προοπτικών από έγκυρες πηγές όπως το βιβλίο “Manufacturing Consent” των Noam Chomsky και Edward S. Herman, εξετάζουμε πώς τα ΜΜΕ λειτουργούν ως εργαλεία προπαγάνδας, προωθώντας συμφέροντα ισχυρών ομάδων. Με ενημέρωση από μελέτες του 2025-2026, αναλύουμε την ιστορική εξέλιξη και τις σύγχρονες επιπτώσεις, χωρίς υπερβολές ή παραπλάνηση.
Ιστορική Αναδρομή: Από τον Lippmann στην Εποχή της Προπαγάνδας
Η ιδέα ότι τα ΜΜΕ διαμορφώνουν την κοινωνική συναίνεση δεν είναι νέα. Στις αρχές του 20ού αιώνα, ο Walter Lippmann, θεωρούμενος “πατέρας” της σύγχρονης δημοσιογραφίας, εισήγαγε τον όρο “manufacture of consent” στο βιβλίο του “Public Opinion” (1922). Περιέγραψε πώς οι ελίτ πρέπει να “κατασκευάζουν” συναίνεση για να διαχειρίζονται την κοινή γνώμη σε δημοκρατίες. Παρόμοια, ο Edward Bernays, “πατέρας” των δημοσίων σχέσεων, μιλούσε για “engineering of consent” ως ουσία της δημοκρατίας, όπου ελίτ χειραγωγούν απόψεις μέσω ΜΜΕ.
Στα μέσα του 20ού αιώνα, ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και ο Ψυχρός Πόλεμος ενίσχυσαν αυτόν τον ρόλο. Τα ΜΜΕ χρησιμοποιήθηκαν για προπαγάνδα, προωθώντας αντικομμουνιστικά πρότυπα και κοινωνικές νόρμες που ευθυγραμμίζονταν με καπιταλιστικά συμφέροντα. Το 1988, οι Chomsky και Herman στο “Manufacturing Consent” ανέπτυξαν το “Propaganda Model”, ένα πλαίσιο που εξηγεί πώς δομικοί παράγοντες –όπως ιδιοκτησία και διαφήμιση– φιλτράρουν ειδήσεις, διαμορφώνοντας κοινωνικά πρότυπα υπέρ των ελίτ.
Το Μοντέλο Προπαγάνδας: Πώς Λειτουργεί Σήμερα
Το Propaganda Model περιλαμβάνει πέντε φίλτρα που ελέγχουν το περιεχόμενο των ΜΜΕ:
- Ιδιοκτησία και Μέγεθος: Τα ΜΜΕ ανήκουν σε μεγάλες εταιρείες, συχνά ελεγχόμενες από ελίτ. Το 2026, λίγες εταιρείες ελέγχουν το μεγαλύτερο μέρος του περιεχομένου, προωθώντας απόψεις που προστατεύουν τα συμφέροντά τους.
- Διαφήμιση: Οι διαφημιστές επηρεάζουν το περιεχόμενο, αποφεύγοντας θέματα που θίγουν εταιρικά συμφέροντα.
- Πηγές: Τα ΜΜΕ βασίζονται σε “επίσημες” πηγές (κυβέρνηση, εταιρείες), marginalizing dissenting voices.
- Flak: Κριτική από ισχυρές ομάδες “πειθαρχεί” τα ΜΜΕ.
- Ιδεολογία: Σήμερα, αντί για αντικομμουνισμό, χρησιμοποιείται ο “πόλεμος κατά της τρομοκρατίας” ή άλλες απειλές για έλεγχο.
Αυτά τα φίλτρα διαμορφώνουν κοινωνικά πρότυπα, π.χ. προωθώντας καταναλωτισμό ή συγκεκριμένες πολιτικές απόψεις. Σε πρόσφατη ανάλυση του 2024, το μοντέλο εφαρμόζεται σε κάλυψη συγκρούσεων όπως η Γάζα, όπου οι θάνατοι παρουσιάζονται ανισομερώς υπέρ “άξιων” θυμάτων.
Σύγχρονες Επιδράσεις: Ψηφιακά ΜΜΕ και Ελίτ το 2026
Το 2025-2026, με την άνοδο των social media και AI, το μοντέλο εξελίσσεται. Πλατφόρμες όπως το Facebook ελέγχονται από ελίτ, φιλτράροντας περιεχόμενο μέσω αλγορίθμων. Μελέτες δείχνουν ότι τα ΜΜΕ εξακολουθούν να “κατασκευάζουν συναίνεση” υπέρ οικονομικών και πολιτικών ελίτ, διαμορφώνοντας νόρμες γύρω από κλιματική αλλαγή, μετανάστευση και οικονομία. Για παράδειγμα, η κάλυψη περιβαλλοντικών θεμάτων συχνά εστιάζει σε “μη υπαρξιακές” απειλές, αποφεύγοντας ριζικές αλλαγές που θίγουν εταιρικά συμφέροντα.
Συμπέρασμα: Η Κοινωνική Διαμόρφωση Ελέγχεται;
Ναι, τα ΜΜΕ ελέγχονται από ελίτ μέσω δομικών μηχανισμών, όπως δείχνει η ιστορική αναδρομή από Lippmann σε Chomsky. Το 2026, με αυστηρότερη ρύθμιση και ψηφιακή εξέλιξη, η διαφάνεια γίνεται κλειδί. Οι πολίτες πρέπει να αναζητούν πολλαπλές πηγές για να σπάσουν τον κύκλο της “κατασκευασμένης συναίνεσης”. Αυτό δεν είναι συνωμοσία, αλλά δομική πραγματικότητα, βασισμένη σε έρευνες. Η γνώση αυτών των μηχανισμών ενισχύει την κριτική σκέψη, βοηθώντας σε μια πιο ισορροπημένη κοινωνία.