Ο Ιωσήφ Βησσαριόνοβιτς Στάλιν (πραγματικό όνομα Τζουγκασβίλι) υπήρξε μία από τις πιο αμφιλεγόμενες και καθοριστικές φυσιογνωμίες του 20ού αιώνα. Γεννημένος στις 18 Δεκεμβρίου 1878 (ή 6 Δεκεμβρίου με το παλιό ημερολόγιο) στο Γκόρι της Γεωργίας, μέσα σε συνθήκες ακραίας φτώχειας, ανέβηκε στην κορυφή της Σοβιετικής Ένωσης και την κυβέρνησε με σιδηρά πυγμή από τα μέσα της δεκαετίας του 1920 μέχρι τον θάνατό του το 1953. Υπό την ηγεσία του, η ΕΣΣΔ μετατράπηκε από μια καθυστερημένη αγροτική χώρα σε βιομηχανική υπερδύναμη, νίκησε τον ναζισμό στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και έθεσε τις βάσεις για τον Ψυχρό Πόλεμο – αλλά με τρομερό ανθρώπινο κόστος: εκατομμύρια νεκροί από εκκαθαρίσεις, λιμούς και καταστολή.
Τα Πρώτα Χρόνια και η Επαναστατική Δράση
Ο Στάλιν μεγάλωσε σε ένα φτωχό οικογενειακό περιβάλλον: γιος ενός αλκοολικού τσαγκάρη και μιας μητέρας που ονειρευόταν να γίνει ιερέας. Σε ηλικία 7 ετών νόσησε από ευλογιά, αφήνοντας σημάδια στο πρόσωπό του, ενώ υπέφερε από προβλήματα στο χέρι λόγω ατυχήματος. Η μητέρα του τον έστειλε σε εκκλησιαστική σχολή, αλλά εκείνος σύντομα απογοητεύτηκε από τη θρησκεία, έγινε άθεος και στράφηκε στον μαρξισμό. Στα τέλη του 1890 μπήκε στο επαναστατικό κίνημα, εντάχθηκε στους Μπολσεβίκους του Λένιν και συμμετείχε σε ληστείες τραπεζών για να χρηματοδοτήσει το κόμμα, ενώ εξορίστηκε πολλές φορές στη Σιβηρία.
Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, ο Στάλιν ανέλαβε ρόλο Γενικού Γραμματέα του Κομμουνιστικού Κόμματος το 1922 – μια θέση που αρχικά φαινόταν διοικητική, αλλά εκείνος την χρησιμοποίησε για να ελέγξει το κόμμα από μέσα. Μετά τον θάνατο του Λένιν το 1924, νίκησε τους αντιπάλους του (Τρότσκι, Ζινόβιεφ, Καμένεφ, Μπουχάριν) σε μια σειρά από πολιτικούς αγώνες και μέχρι το 1929 είχε γίνει απόλυτος ηγέτης.
Η Μεγάλη Μεταμόρφωση: Εκβιομηχάνιση και Κολεκτιβοποίηση
Ο Στάλιν εφάρμοσε τα Πενταετή Σχέδια (από το 1928), μετατρέποντας τη Σοβιετική Ένωση σε βιομηχανική δύναμη με πρωτοφανή ταχύτητα. Χιλιάδες εργοστάσια, υδροηλεκτρικοί σταθμοί, σιδηροδρομικές γραμμές και ορυχεία χτίστηκαν από το μηδέν. Η ΕΣΣΔ πέρασε από αγροτική σε βιομηχανική οικονομία, δημιουργώντας στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα που την έκανε υπερδύναμη.
Ταυτόχρονα, η βίαιη κολεκτιβοποίηση της γεωργίας (1929-1933) οδήγησε σε μαζικούς λιμούς, ιδιαίτερα στην Ουκρανία (Χολοντομόρ), το Καζακστάν και αλλού. Εκατομμύρια αγρότες πέθαναν από πείνα ή εκτελέστηκαν ως «κουλάκοι» (πλούσιοι αγρότες). Οι εκτιμήσεις για τους νεκρούς από αυτές τις πολιτικές κυμαίνονται από 5 έως 10 εκατομμύρια.
Η Μεγάλη Τρομοκρατία και ο Ολοκληρωτισμός
Στα μέσα της δεκαετίας του 1930, ο Στάλιν ξεκίνησε τις Μεγάλες Εκκαθαρίσεις (1936-1938). Εκατοντάδες χιλιάδες στελέχη του κόμματος, στρατιωτικοί, διανοούμενοι και απλοί πολίτες κατηγορήθηκαν για «προδοσία», δικάστηκαν σε στημένες δίκες και εκτελέστηκαν ή στάλθηκαν στα γκουλάγκ (στρατόπεδα εργασίας). Ο αριθμός των θυμάτων εκτιμάται σε 700.000-1,2 εκατομμύρια εκτελεσμένους, ενώ εκατομμύρια πέρασαν από τα γκουλάγκ. Δημιούργησε μια λατρεία προσωπικότητας («Πατερούλης Στάλιν») και έναν κρατικό μηχανισμό τρόμου που εξάλειψε κάθε αντίσταση.
Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος και η Νίκη
Η εισβολή της ναζιστικής Γερμανίας το 1941 βρήκε την ΕΣΣΔ απροετοίμαστη – εν μέρει λόγω των εκκαθαρίσεων που είχαν αποδεκατίσει τον στρατό. Ωστόσο, ο Στάλιν οργάνωσε την αντίσταση, μετακίνησε εργοστάσια πέρα από τα Ουράλια και οδήγησε τον Κόκκινο Στρατό στη νίκη στο Στάλινγκραντ (1943) και στο Βερολίνο (1945). Η Σοβιετική Ένωση πλήρωσε βαρύ τίμημα: περίπου 27 εκατομμύρια νεκροί. Μετά τον πόλεμο, επέκτεινε την επιρροή της στην Ανατολική Ευρώπη, δημιουργώντας το Ανατολικό Μπλοκ και θέτοντας τις βάσεις για τον Ψυχρό Πόλεμο.
Η Κληρονομιά: Υπερδύναμη με Τρομερό Τίμημα
Ο Στάλιν πέθανε στις 5 Μαρτίου 1953 από εγκεφαλικό. Μετά τον θάνατό του, ο Χρουστσόφ τον κατήγγειλε στο 20ό Συνέδριο (1956) για τις υπερβολές και τις εκκαθαρίσεις. Η κληρονομιά του παραμένει διχαστική:
- Θετικά (σύμφωνα με ορισμένους): Εκβιομηχάνιση, νίκη κατά του ναζισμού, μετατροπή της ΕΣΣΔ σε υπερδύναμη, εκπαίδευση και υγεία για εκατομμύρια.
- Αρνητικά: Μαζικές δολοφονίες, λιμοί, γκουλάγκ, καταστολή ελευθεριών – συνολικά δεκάδες εκατομμύρια θάνατοι που αποδίδονται άμεσα ή έμμεσα στις πολιτικές του.
Ο Στάλιν διαμόρφωσε όχι μόνο τη Σοβιετική Ένωση, αλλά και τον κόσμο του 20ού αιώνα. Ήταν ο άνθρωπος που έκανε την ΕΣΣΔ «ατσάλινη» – αλλά με αίμα. Η ιστορία του παραμένει μάθημα για την εξουσία, τον ολοκληρωτισμό και το τίμημα της ταχείας «προόδου».
