Στις 27 Ιανουαρίου 1945, στρατιώτες του 60ού Σώματος Στρατού του 1ου Ουκρανικού Μετώπου του Κόκκινου Στρατού άνοιξαν τις πύλες του Άουσβιτς-Μπίρκεναου, αποκαλύπτοντας έναν από τους πιο φρικτούς τόπους μαζικής δολοφονίας στην ανθρώπινη ιστορία. Οι στρατιώτες βρήκαν περίπου 7.000 επιζώντες – κυρίως άρρωστους, εξαντλημένους και αδύναμους κρατουμένους – που είχαν μείνει πίσω μετά την άτακτη υποχώρηση των SS.
Πριν από την άφιξη των Σοβιετικών, οι ναζί είχαν ξεκινήσει από τον Αύγουστο του 1944 μαζικές εκκενώσεις (death marches). Χιλιάδες κρατούμενοι αναγκάστηκαν να βαδίσουν υπό συνθήκες παγετού και πείνας προς άλλα στρατόπεδα, ενώ πολλοί εκτελέστηκαν εν κινήσει. Στο Άουσβιτς βρέθηκαν τα πτώματα περίπου 600 κρατουμένων που είχαν πυροβοληθεί από τους φρουρούς κατά την υποχώρηση. Η μάχη για την απελευθέρωση κόστισε τη ζωή σε πάνω από 230 Σοβιετικούς στρατιώτες.
Το Άουσβιτς δεν ήταν απλώς στρατόπεδο συγκέντρωσης, αλλά κύριος τόπος εξόντωσης. Σύμφωνα με επίσημα στοιχεία, περίπου 1,1-1,2 εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν εκεί, οι περισσότεροι Εβραίοι, μέσω θαλάμων αερίων, πυροβολισμών, πείνας και ασθενειών. Ανάμεσά τους, δεκάδες χιλιάδες Έλληνες Εβραίοι.
Το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων: Οι Αριθμοί και η Τραγωδία της Θεσσαλονίκης
Πριν τον πόλεμο, η Ελλάδα είχε περίπου 72.000 Εβραίους, με τη μεγαλύτερη κοινότητα στη Θεσσαλονίκη (περίπου 43.000-50.000 άτομα). Η Θεσσαλονίκη ήταν μια από τις αρχαιότερες και πιο ζωντανές σεφαραδίτικες κοινότητες της Ευρώπης, με πλούσια πολιτιστική κληρονομιά.
Μετά την κατοχή από τις δυνάμεις του Άξονα το 1941, η κατάσταση επιδεινώθηκε ραγδαία. Στη Θεσσαλονίκη, τον Ιούλιο 1942, 2.000 άνδρες Εβραίοι στάλθηκαν σε καταναγκαστική εργασία. Τον Φεβρουάριο 1943, οι Εβραίοι συγκεντρώθηκαν σε δύο γκέτο-περιοχές. Μεταξύ 20 Μαρτίου και 19 Αυγούστου 1943, πάνω από 40.000 Εβραίοι από τη Θεσσαλονίκη μεταφέρθηκαν με τρένα στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Η συντριπτική πλειοψηφία δολοφονήθηκε αμέσως μετά την άφιξή τους, κατά την «επιλογή» στην ράμπα.
Μετά την παράδοση της Ιταλίας το 1943 και την πλήρη γερμανική κατοχή, ακολούθησαν μεταφορές από άλλες περιοχές: 800 από την Αθήνα, σχεδόν 2.000 από την Κέρκυρα και 2.000 από τη Ρόδο. Στην κατεχόμενη από Βουλγάρους Θράκη, 4.200 Εβραίοι παραδόθηκαν στους Γερμανούς και στάλθηκαν στο Τρεμπλίνκα.
Συνολικά, πάνω από 80% των Ελλήνων Εβραίων εξοντώθηκαν – περίπου 58.800-65.000 θάνατοι. Από τη Θεσσαλονίκη, πάνω από 40.000 χάθηκαν, αφήνοντας πίσω μια σχεδόν εξαφανισμένη κοινότητα.
Γιατί η Μνήμη Παραμένει Επίκαιρη το 2026
Το θέμα του ΟΗΕ για το 2026, «Holocaust Remembrance for Dignity and Human Rights», υπενθυμίζει ότι η μνήμη δεν είναι παθητική. Είναι εργαλείο για την υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας και των δικαιωμάτων όλων. Τα ιστορικά αυτά στοιχεία – από την απελευθέρωση του Άουσβιτς μέχρι την τραγωδία των Ελλήνων Εβραίων – δείχνουν πού οδηγεί το οργανωμένο μίσος και η αδιαφορία.
Η εκπαίδευση και η καταδίκη κάθε μορφής ρατσισμού είναι ο μόνος τρόπος να μην επαναληφθεί. Ας κρατήσουμε ζωντανή τη μνήμη, τιμώντας τα θύματα και τους επιζώντες με δράση ενάντια στο μίσος σήμερα.
